Horyzonty Wychowania

Editorial: Educational Accompaniment in Theory and Practice

2026-09-30T09:29:46+00:00

Współczesna pedagogika coraz częściej podkreśla, że wychowanie i refleksja nad tym procesem nie dotyczy jedynie przekazywania wiedzy, rozwijania umiejętności i przygo-towania do funkcjonowania w społeczeństwie. Akcentuje się, że istotnym elementem procesu wychowawczego jest jakość relacji między wychowawcą, nauczycielem a ucz-niem, czy szerzej: uczącym się, w edukacji formalnej, pozaformalnej i nieformalnej. Podejście oparte na towarzyszeniu, rozumianym jako uważna obecność poprzez dialog, szacunek oraz wspieranie rozwoju drugiego człowieka z zachowaniem jego autonomii i podmiotowości nie polega na wyręczaniu, lecz tworzeniu przestrzeni, w której osoba może samodzielnie odkrywać swoje możliwości, podejmować decyzje i rozwijać własną drogę. Jest to forma wsparcia oparta na zaufaniu, empatii oraz dostrzeganiu indywidualnego potencjału każdego człowieka.

Edytorial: Towarzyszenie wychowawcze w teorii i praktyce

2026-09-30T09:29:56+00:00

O Mistrzu - Ksiądz Profesor dr. hab. Zbigniew Marek SJ

2026-09-30T21:12:10+00:00

Ksiądz profesor Zbigniew Marek SJ należał do grona najwybitniejszych polskich pedagogów religii, katechetyków i wychowawców. W sposób twórczy łączył refleksję teologiczną z naukami o wychowaniu. Od momentu powstania dzisiejszego Uniwersytetu Ignatianum w Krakowie związany był z tym środowiskiem akademickim. Współtworzył jego struktury naukowe, organizacyjne i dydaktyczne, pełniąc funkcje dziekana Wy-działu Pedagogicznego oraz prorektora uczelni. Dzięki jego zaangażowaniu rozwijano nowe kierunki kształcenia, studia podyplomowe oraz uzyskano uprawnienia do nadawania stopnia doktora nauk humanistycznych w dyscyplinie pedagogika. Był nie tylko cenionym badaczem, lecz także mistrzem akademickim, którego działalność pozostawiła trwały ślad w polskiej teologii i pedagogice.

Towarzyszenie ignacjańskie w uniwersytecie

2026-09-30T09:30:09+00:00

CEL NAUKOWY: Rekonstrukcja cech towarzyszenia akademickiego w tradycji ignacjańskiej na podstawie wybranych elementów dorobku i działalności ks. prof. Zbigniewa Marka SJ.

PROBLEM I METODY BADAWCZE: Problem dotyczy pytania: Jakie cechy towarzyszenia sprzyjają wspieraniu młodych pracowników nauki? W analizie zastosowano krytyczną refleksję nad dorobkiem i działalnością ks. prof. Marka oraz artykułów poświęconych jego myśli i działalności opublikowanych po śmierci.

PROCES WYWODU: Na podstawie analizy wybranych publikacji ks. profesora oraz artykułów o jego działalności wskazano na potencjał towarzyszenia w tradycji ignacjańskiej, ujawniający się w aktywności publikacyjnej i w procesie osiągania kolejnych stopni awansu naukowego. Wyodrębniono cechy towarzyszenia obecne w podręcznikach przygotowywanych pod kierunkiem ks. Marka, w publikacjach naukowych oraz w procesie przygotowywania i oceny prac awansowych.

WYNIKI ANALIZY NAUKOWEJ: Ustalono, że fundamentem towarzyszenia w uniwersytecie jest poszanowanie godności każdego człowieka oraz takie informowanie o jakości ocenianego dorobku, które będzie świadectwem odkrywanej prawdy i uznawanych wartości.

WNIOSKI, REKOMENDACJE I APLIKACYJNE ZNACZENIE WPŁYWU BADAŃ: Pedagogika towarzyszenia w tradycji ignacjańskiej nie jest powszechnie znaną koncepcją pedagogiczną. Refleksja nad dorobkiem ks. prof. Marka ukazuje uniwersytet jako środowisko wzajemnego wspierania się w rozwoju osobistym i zawodowym. Działalność ks. Profesora wskazuje na aktualność idei ignacjańskiej w tworzeniu wspólnoty akademickiej. Wyniki przeprowadzonej analizy to przesłanki do budowy programów wspierania młodszych pracowników naukowych na drodze awansu naukowego.

Wzrastanie w człowieczeństwie w pedagogice towarzyszenia

2026-09-30T09:30:22+00:00

CEL NAUKOWY: Celem artykułu jest przedstawienie założeń pedagogiki towarzyszenia opracowanej przez Zbigniewa Marka jako teoretycznej i praktycznej podstawy integralnego i holistycznego rozwoju osoby ludzkiej.

PROBLEMY I METODY BADAWCZE: Problem badawczy sformułowano w następujący sposób: jakie są teoretyczne podstawy pedagogiki towarzyszenia w koncepcji Zbigniewa Marka oraz jakie możliwości zastosowania znajdują jej założenia w procesach edukacyjnych? W badaniu zastoso-wano jakościową metodę analizy treści o charakterze hermeneutyczno-interpretacyjnym.

PROCES WYWODU: Proces wywodu obejmuje wprowadzenie oraz trzy zagadnienia: inspiracje i antropologiczne założenia pedagogiki towarzyszenia, jej związki z Ćwiczeniami duchownymi i pedagogią ignacjańską oraz zasady towarzyszenia wychowawczego w procesie wzrastania w człowieczeństwie. Analiza koncentruje się na rekonstrukcji podstawowych kategorii antropologicznych, aksjologicznych i pedagogicznych obecnych w koncepcji Zbigniewa Marka.

WYNIKI ANALIZY NAUKOWEJ: Pedagogika towarzyszenia, zakorzeniona w tradycji wychowania i nauczania jezuickiego i pedagogii ignacjańskiej, stanowi wartościową podstawę praktyki edukacyjnej ukierunkowanej na integralny rozwój człowieka. Jej założenia tworzą spójną perspektywę interpretacyjną dla współczesnych procesów wychowania i edukacji.

WNIOSKI, REKOMENDACJE I APLIKACYJNE ZNACZENIE WPŁYWU BADAŃ: Przeprowadzona analiza wskazuje na potrzebę dalszych badań nad możliwościami wykorzystania pedagogiki towarzyszenia w praktyce pedagogicznej. Szczególne znaczenie mają relacje edukacyjne oparte na podmiotowym traktowaniu osoby, szacunku dla jej godności oraz wychowawczej obecności rozumianej jako „być z i dla innych” w procesie rozwoju osobistego i społecznego (wspólnotowego).

Towarzyszenie pedagogiczne w późnej dorosłości

2026-09-30T09:30:35+00:00

CEL NAUKOWY: Celem artykułu jest doprecyzowanie pedagogicznego sensu towarzyszenia w późnej dorosłości oraz wskazanie jego znaczenia dla praktyki geragogicznej w perspektywie cyklu życia.

PROBLEM I METODY BADAWCZE: Podjęto problem odróżnienia pedagogicznego towarzyszenia od innych relacji pomocowych, takich jak opieka, wsparcie, rehabilitacja czy aktywizacja. Artykuł ma charakter teoretyczno-koncepcyjny. Zastosowano analizę pojęciową kategorii towarzyszenia, interpretację jej znaczeń w odniesieniu do relacji pedagogicznej oraz analizę wybranych ujęć pedagogicznych i geragogicznych.

PROCES WYWODU: Wywód prowadzi od etymologicznego i semantycznego rozpoznania pojęcia towarzyszenia, przez ukazanie jego związku z relacją pedagogiczną w cyklu życia, po omówienie specyfiki towarzyszenia w późnej dorosłości. Szczególną uwagę poświęcono pajdeutycznemu wymiarowi pedagogiki, który przesuwa akcent z jednostronnego prowadzenia ku współuczestnictwu, rozeznawaniu sytuacji osoby starszej oraz podtrzymywaniu jej udziału w sprawach własnego życia.

WYNIKI ANALIZY NAUKOWEJ: Towarzyszenie zostało ujęte jako relacja, która nie zastępuje edukacji, rehabilitacji, opieki, wsparcia ani aktywizacji. Może je dopełniać, gdy odnosi praktykę geragogiczną do całożyciowego (samo)kształcenia, (samo)wychowania oraz podmiotowego uczestnictwa osoby starszej w sprawach własnego życia.

WNIOSKI, REKOMENDACJE I APLIKACYJNE ZNACZENIE WPŁYWU BADAŃ: Pedagogiczność towarzyszenia wynika z relacji sprzyjającej zachowaniu możliwej samodzielności, uczestnictwa, dobrostanu i podmiotowego funkcjonowania osoby starszej wobec przemian ról, więzi, zdrowia, sprawności i codzienności. W praktyce geragogicznej oznacza to potrzebę działań mniej dyrektywnych, bardziej relacyjnych, sytuacyjnych i uważnych na jednostkowe położenie osoby starszej.

Towarzyszenie wychowawcze jako odpowiedź na oczekiwania wobec szkoły. Perspektywa autoetnograficzna

2026-10-01T09:30:24+00:00

CEL NAUKOWY: Celem artykułu jest ukazanie koncepcji towarzyszenia wychowawczego w tradycji ignacjańskiej jako odpowiedzi na oczekiwania wobec współczesnej szkoły, formułowane przez uczniów, rodziców i nauczycieli.

PROBLEM I METODY BADAWCZE: Główny problem badawczy dotyczy pytania o to, w jaki sposób towarzyszenie wychowawcze sprzyja realizacji oczekiwań wobec szkoły oraz jakie skutki przynosi dla dobrostanu uczestników procesu edukacyjnego. W badaniach wykorzystano autoetnografię analityczną oraz analizę proksemiczną.

PROCES WYWODU: Artykuł został osadzony w perspektywie pedagogiki personalistycznej. Analizie poddano esej autoetnograficzny dotyczący nauki w szkole dzieci autorki. Refleksję skoncentrowano wokół kategorii miejsca, oczekiwań i wartości.

WYNIKI ANALIZY NAUKOWEJ: Interpretacja autoetnografii pozwoliła ustalić, że szkoła funkcjonuje jednocześnie jako przestrzeń fizyczna, miejsce gromadzenia osobistych doświadczeń, relacyjna i aksjologiczna. Podstawową wartością szkoły jest relacja nauczyciel–uczeń. Od jakości tej relacji zależy rozwój wszystkich podmiotów szkoły, ale przede wszystkim służy ona zaspokojeniu podstawowej potrzeby człowieka, jaką jest poczucie bezpieczeństwa. Analizy wskazują, że najbardziej kryzysogennym aspektem szkoły jest relacyjność.

WNIOSKI, REKOMENDACJE I APLIKACYJNE ZNACZENIE WPŁYWY BADAŃ: Towarzyszenie wychowawcze może stanowić odpowiedź na kryzys relacji we współczesnej szkole. Uzyskane analizy mogą stanowić materiał do refleksji naukowej i praktyki szkolnej w zakresie budowania pozytywnych relacji szkoły. Wyodrębnione w trakcie analizy kategorie mogą stanowić źródło przygotowania narzędzia do przeprowadzenia badań statystycznych.

Podejście skoncentrowane na rozwiązaniu jako współczesna realizacja idei towarzyszenia wychowawczego

2026-10-01T09:31:11+00:00

CEL NAUKOWY: Celem artykułu jest analiza podejścia skoncentrowanego na rozwiązaniu (SFBT) jako współczesnej realizacji idei towarzyszenia wychowawczego oraz ukazanie jego zbieżności z pedagogiką ignacjańską, dialogiczną i personalistyczną.

PROBLEM I METODY BADAWCZE: Problem badawczy dotyczy sposobu, w jaki podejście skoncentrowane na rozwiązaniu realizuje założenia towarzyszenia wychowawczego we współczesnej pedagogice. Zastosowano analizę i krytyczną interpretację literatury przedmiotu z zakresu pedagogiki, filozofii wychowania oraz SFBT.

PROCES WYWODU: Wywód przedstawia ideę towarzyszenia wychowawczego w pedagogice ignacjańskiej, dialogicznej i personalistycznej, akcentując kategorie podmiotowości, relacji i dialogu. Ponadto omówiono kluczowe założenia SFBT oraz dokonano porównania obu perspektyw, ukazując SFBT jako praktyczną i współczesną realizację idei towarzyszenia wychowawczego.

WYNIKI ANALIZY NAUKOWEJ: Analiza wykazała, że SFBT w znacznym stopniu realizuje ideę towarzyszenia wychowawczego, szczególnie w zakresie podmiotowości osoby, relacji dialogicznej, rezygnacji z pozycji eksperckiej oraz orientacji na zasoby i zmianę.

WNIOSKI, REKOMENDACJE I APLIKACYJNE ZNACZENIE WPŁYWU BADAŃ: SFBT może stanowić wartościowe podejście w edukacji formalnej i nieformalnej, w tym w edukacji szkolnej, pracy profilaktycznej i pomocowej z młodzieżą i młodymi dorosłymi. Analiza ukazuje jego zbieżności z ideą towarzyszenia wychowawczego oraz proponuje ujęcie interdyscyplinarne łączące perspektywę pedagogiczną, filozoficzną i psychoterapeutyczną. Przedstawione ustalenia mają zastosowanie w obszarze teorii pedagogiki, kształcenia nauczycieli i pedagogów oraz refleksji nad praktyką edukacyjną. Na tej podstawie można rekomendować uwzględnienie założeń SFBT w kształceniu pedagogów i nauczycieli jako podejścia wzmacniającego kompetencje relacyjne oraz postawę towarzyszenia. Ustalenia mogą stanowić punkt odniesienia dla dalszych badań w obszarze edukacji, poradnictwa i profilaktyki.

Między autentycznością a dostosowaniem. Tożsamość osób w spektrum autyzmu w perspektywie pedagogiki towarzyszenia

2026-10-01T09:31:34+00:00

CEL NAUKOWY: Celem artykułu jest analiza procesu kształtowania tożsamości osób z zaburzeniami ze spektrum autyzmu (ASD) w warunkach współczesnej presji adaptacyjnej.

PROBLEM I METODY BADAWCZE: Problem badawczy sformułowano w postaci pytania: w jaki sposób presja adaptacyjna obecna w kulturze i systemie edukacji wpływa na proces konstruowania tożsamości osób w spektrum autyzmu? Artykuł ma charakter teoretyczno-analityczny i opiera się na krytycznym przeglądzie interpretacyjnym literatury naukowej.

PROCES WYWODU: W artykule dokonano integracji ustaleń empirycznych i koncepcji teoretycznych dotyczących presji normatywnej, maskowania oraz rozwoju tożsamości. Zrekonstruowano pojęcie presji adaptacyjnej i jej związek z dominującymi standardami funkcjonowania społecznego, a następnie przeanalizowano maskowanie jako strategię adaptacyjną umożliwiającą funkcjonowanie w środowisku opartym na neuronormatywnych oczekiwaniach.

WYNIKI ANALIZY NAUKOWEJ: Analiza literatury wskazuje, że maskowanie pełni funkcję adaptacyjną wobec dominujących norm społecznych, umożliwiając osobom z ASD zwiększenie funkcjonalności społecznej i ograniczenie bezpośredniego doświadczenia wykluczenia. Jednocześnie strategie te wiążą się z istotnymi kosztami psychologicznymi, obejmującymi zwiększone ryzyko depresyjności, poczucie izolacji oraz osłabienie spójności tożsamościowej.

WNIOSKI, REKOMENDACJE I APLIKACYJNE ZNACZENIE WPŁYWU BADAŃ: Wnioski wskazują na konieczność poszerzenia perspektywy badań nad autyzmem o kontekst kulturowy i instytucjonalny współkształtujący warunki rozwoju podmiotowości osób neuroróżnorodnych. Zaproponowano reinterpretację inkluzji jako procesu akceptacji różnorodnych stylów funkcjonowania, a nie jedynie wspierania dostosowania do normy większościowej. Podkreślono również znaczenie pedagogicznej kategorii towarzyszenia jako relacyjnej formy wspierania rozwoju osób z ASD.

Pedagogika towarzyszenia wobec potrzeb relacyjnych uczniów zdolnych na podstawie badań własnych

2026-10-01T09:31:23+00:00

CEL NAUKOWY: Celem niniejszego artykułu jest ukazanie pedagogiki towarzyszenia wobec potrzeb relacyjnych uczniów zdolnych.

PROBLEM I METODY BADAWCZE: Problem badawczy wiąże się z towarzyszeniem jako centralną kategorią pedagogiki towarzyszenia, w tym przypadku potencjalnym towarzyszeniem uczniom zdolnym w ich całościowym rozwoju osobowym, moralnym i duchowym. Badania zostały przeprowadzone za pomocą metody jakościowej w duchu paradygmatu interpretatywnego. Do ich analizy została użyta analiza proksemiczna.

PROCES ARGUMENTACJI: Proces argumentacji został oparty na założeniach pedagogiki towarzyszenia, wywodzącej się z pedagogiki ignacjańskiej, akcentującej podmiotowość, dialog, refleksyjność i integralny rozwój. W pierwszej części artykułu przedstawiono teoretyczne podstawy pedagogiki towarzyszenia i specyfikę funkcjonowania uczniów zdolnych. Następnie dokonano jakościowej analizy narracji osób zdolnych. Analiza proksemiczna pozwoliła uchwycić znaczenie relacji interpersonalnych w doświadczeniach badanych oraz ukazać ich oczekiwania wobec rodziców, nauczycieli i środowiska szkolnego.

WYNIKI ANALIZY NAUKOWEJ: Z przeprowadzonych badań wynika, że uczniowie zdolni bardzo potrzebują relacji opartych na towarzyszeniu zamiast kontroli, powierzchownym ocenianiu i zarządzaniu ich sukcesem szkolnym. Badani od swoich wychowawców – rodziców i nauczycieli – oczekiwali przede wszystkim autentycznego zainteresowania ich osobą, indywidualnego podejścia, inspiracji, dialogu oraz rozumienia ich emocji.

WNIOSKI, REKOMENDACJE I APLIKACYJNE ZNACZENIE WPLYWU BADAŃ: Badania pokazują, że uczniowie zdolni potrzebują przede wszystkim relacji opartych na zaufaniu, zrozumieniu i towarzyszeniu. Implikacyjny charakter badań posłuży do budowania bardziej podmiotowego i relacyjnego modelu pracy z uczniem zdolnym.

Towarzyszenie logopedy rodzicom dziecka z zaburzeniami ze spektrum autyzmu

2026-10-01T09:30:45+00:00

CEL NAUKOWY: Celem artykułu jest ukazanie roli logopedy w towarzyszeniu rodzicom dziecka z zaburzeniami ze spektrum autyzmu od etapu pierwszych niepokojących obserwacji, przez proces diagnostyczny, po terapię logopedyczną.

PROBLEM I METODY BADAWCZE: Główny problem badawczy dotyczy tego, jakie działania logopedy wobec rodziców można interpretować jako formy towarzyszenia pedagogiczno-logopedycznego. Artykuł ma charakter teoretyczno-empiryczny; wykorzystano analizę literatury oraz jakościowe studium przypadku oparte na obserwacji przedszkolnej, wywiadach z rodzicami, dokumentacji diagnostycznej i zapisach terapeuty.

PROCES WYWODU: Wywód łączy kategorię pedagogiki towarzyszenia z praktyką logopedyczną ukierunkowaną na rodzinę oraz zestawia model instruktażowy z modelem relacyjnym i partycypacyjnym.

WYNIKI ANALIZY NAUKOWEJ: Wyodrębniono cztery wymiary towarzyszenia: informacyjny, emocjonalny, organizacyjny i terapeutyczny. Każdy z nich wzmacnia rozumienie potrzeb dziecka oraz udział rodziców w codziennej komunikacji.

WNIOSKI, REKOMENDACJE I APLIKACYJNE ZNACZENIE WPŁYWU BADAŃ: Wsparcie rodziców powinno być traktowane jako integralny warunek skutecznej terapii, a nie jako działanie uzupełniające. Zaproponowany model może być wykorzystany w praktyce logopedycznej, przedszkolnej i wczesnej interwencji.

Towarzyszenie duchowe w rekolekcjach ignacjańskich

2026-09-30T09:30:46+00:00

CEL NAUKOWY: Ukazanie pedagogicznego wymiaru towarzyszenia duchowego w rekolekcjach ignacjańskich oraz analiza ich znaczenia dla integralnego rozwoju człowieka.

PROBLEM I METODY BADAWCZE: Podjęto próbę odpowiedzi na pytania: Jakie jest znaczenie towarzyszenia duchowego w rekolekcjach ignacjańskich? Jakie kompetencje powinna posiadać osoba towarzysząca? Zastosowano metodę analizy i krytycznej interpretacji literatury przedmiotu.

PROCES WYWODU: Przedstawiono podstawy towarzyszenia duchowego, scharakteryzowano rekolekcje ignacjańskie jako drogę rozwoju osobowego i duchowego człowieka, omówiono istotę towarzyszenia duchowego oraz kompetencje osoby towarzyszącej, a także ukazano znaczenie rekolekcji dla współczesnej pedagogiki.

WYNIKI ANALIZY NAUKOWEJ: Rekolekcje ignacjańskie stanowią wartościową przestrzeń oddziaływań pedagogicznych, wspierającą integralny rozwój człowieka. Szczególne znaczenie posiada towarzyszenie duchowe oparte na dialogu, zaufaniu i poszanowaniu wolności osoby.

WNIOSKI, REKOMENDACJE I APLIKACYJNE ZNACZENIE WPŁYWU BADAŃ: Rekolekcje ignacjańskie stanowią aktualną i wartościową propozycję formacyjną, wspierającą integralny rozwój człowieka. Istotne wydaje się dalsze prowadzenie badań nad pedagogicznym wymiarem duchowości ignacjańskiej oraz wykorzystanie ich wyników w praktyce wychowawczej i formacyjnej.

W kierunku partnerstwa – współpraca przedszkola i szkoły z rodzicami na przykładzie Polski i Litwy

2026-10-01T09:31:01+00:00

CEL NAUKOWY: Ukazanie specyfiki współpracy z rodzicami w edukacji przedszkolnej i wczesnoszkolnej w Polsce i na Litwie oraz wyzwań związanych ze zmianą tradycyjnego postrzegania roli rodziców; podkreślenie ich potencjału we wspieraniu rozwoju dziecka, odwołując się do koncepcji partnerstwa i towarzyszenia w rozwoju jako inspiracji do budowania kultury organizacji, w której współpraca jest wartością priorytetową.

PROBLEM I METODY BADAWCZE: Problem badawczy dotyczy specyfiki współpracy nauczycieli z rodzicami w edukacji przedszkolnej i wczesnoszkolnej w Polsce i na Litwie. Zastosowano analizę podstaw prawnych, literatury przedmiotu oraz przegląd i interpretację wyników wybranych badań z obu krajów, które zestawiono i poddano krytycznej refleksji w kontekście kultury organizacyjnej.

PROCES WYWODU: Ukazano partnerstwo edukacyjne i towarzyszenie w rozwoju jako model współpracy z rodzicami wobec rosnącej złożoności problemów dydaktycznowychowawczych. Analizę osadzono w perspektywie międzynarodowej, odwołując się do wyników PISA (2022), pod-kreślających współpracę z rodzicami jako czynnik różnicujący osiągnięcia i poczucie dobrostanu uczniów. Opisano także podstawy prawne współpracy z rodzicami oraz wybrane badania tej problematyki w obu krajach.

WYNIKI ANALIZY NAUKOWEJ: Ukazano rozbieżności między prawnym założeniem partnerstwa a praktyką oraz przykłady partnerstwa warte upowszechnienia.

WNIOSKI, REKOMENDACJE I APLIKACYJNE ZNACZENIE WPŁYWU BADAŃ: Wobec rosnących wyzwań dydaktyczno-wychowawczych kluczowe jest pogłębianie refleksji nad uwarunkowaniami współpracy z rodzicami oraz wzmacnianie partnerstwa na wielu płaszczyznach. Oparcie współpracy na koncepcji partnerstwa buduje współodpowiedzialność za jakość edukacji oraz trwałe zmiany w kulturze szkoły/przedszkola. Nadanie relacjom z rodzicami rangi priorytetu od początku edukacji sprzyja ich długofalowemu zaangażowaniu.

Transversal Competencies for the Challenges of the Anthropocene

2026-10-01T09:32:17+00:00

CEL NAUKOWY: Celem artykułu jest ukazanie możliwości zastosowania kompetencji transwersalnych – interpretowanych w perspektywie proplanetarnej – jako uniwersalnej ramy teoretycznej edukacji transformacyjnej w antropocenie. Artykuł zmierza do włączenia pojęcia kompetencji transwersalnych do dyskursu pedagogicznego, akcentując współzależność, zrównoważony rozwój i ko-nieczność redefinicji relacji człowieka ze światem.

PROBLEM I METODY BADAWCZE: Główny problem badawczy ujmuje pytanie o to, w jaki sposób kompetencje transwersalne – rozszerzone o wymiar proplanetarny – mogą zastąpić adaptacyjny i antropocentryczny paradygmat edukacji, stając się podstawą uczenia opartego na relacyjności, współodpowiedzialności i refleksyjności. Zastosowano metodę analizy i krytycznej interpretacji literatury przedmiotu oraz analizę porównawczą dokumentów dotyczących ram kompetencji: europejskich (Key Competences for Lifelong Learning, LifeComp, GreenComp) i krajo-wych (m.in. Ustawa Prawo oświatowe).

PROCES WYWODU: Artykuł ma charakter teoretyczno-analityczny. W pierwszej części podjęto reinterpretację pojęcia kompetencji w nurcie krytycznym, ukazując ich związki z edukacją transformacyjną. W części drugiej przeanalizowano europejskie i polskie dokumenty dotyczące kompetencji, identyfikując różnice aksjologiczne, pojęciowe i operacyjne. W części trzeciej zaprezentowano autorski pięciowymiarowy model kompetencji transwersalnych ujmowanych proplanetarnie.

WYNIKI ANALIZY NAUKOWEJ: Analiza wskazuje, że europejskie dokumenty ujmują kompetencje transwersalne w paradygmacie zrównoważonego rozwoju, integrując perspektywy poznawcze, etyczne i społeczne. W polskich dokumentach podejście to dopiero się kształtuje, a jego operacjonalizacja jest ograniczona, co potwierdza potrzebę wzmocnienia tej kategorii poprzez odniesienie do wartości i odpowiedzialności środowiskowej. Wyniki mają znaczenie na poziomie europejskim, ponieważ wskazują możliwości operacjonalizacji kompetencji transwersalnych w zgodzie z unijnymi ramami kompetencji i strategiami zrównoważonego rozwoju.

WNIOSKI, REKOMENDACJE I APLIKACYJNE ZNACZENIE WPŁYWU BADAŃ: Włączenie wymiaru proplanetarnego do klasyfikacji kompetencji transwersalnych przesuwa akcent edukacji z rozwoju indywidualnego ku tworzeniu świata wspólnego. Rekomenduje się aktualizację podstaw programowych w świetle LifeComp i GreenComp, opracowanie deskryptorów kompetencji transwersalnych w kształceniu nauczycieli oraz rozwijanie pedagogiki współzależności opartej na refleksyjności i etyce umiaru.

Edukacja do pracy emocjonalnej. Od nierówności do partnerstwa kobiet i mężczyzn

2026-10-01T09:32:06+00:00

CEL NAUKOWY: Celem naukowym artykułu jest przedstawienie pracy emocjonalnej jako kategorii pedagogicznej oraz roli edukacji szkolnej w przygotowaniu do wykonywania tej pracy.

PROBLEM I METODY BADAWCZE: Problemem badawczym jest pytanie o wartość pracy emocjonalnej kobiet w społeczeństwie oraz rolę procesu socjalizacji i wychowania dziewcząt oraz chłopców w aspekcie jej wykonywania (dziewczęta) lub unikania (chłopcy). Zastosowano metodę analizy i interpretacji literatury przedmiotu na płaszczyźnie socjologicznej, psychologicznej i pedagogicznej w odniesieniu do wspomnianej pracy emocjonalnej.

PROCES WYWODU: W pierwszej części tekstu omówiono koncepcje pracy emocjonalnej w ujęciu Arlie Russel Hochschild oraz Rose Hackman. Następnie ukazano socjalizację emocjonalną dziewcząt ku etyce troski w koncepcji Carol Gilligan oraz chłopców ku hegemonicznej męskości (ku dystansowi) w koncepcji Raewyn Connell.

WYNIKI ANALIZY NAUKOWEJ: Wskazano na edukację szkolną jako źródło reprodukcji nierówności społecznych oraz jej konsekwencje. Inspirując się paradygmatem krytycznym, podejściem emancypacyjnym do teorii naukowych, omówiono badania nad zjawiskiem ukrytego programu pro-wadzone na świecie i w Polsce; z perspektywy transmitowania nierówności płciowych. Trudności emocjonalne występujące u uczniów i uczennic powstają w wyniku upłciowionej edukacji, dokonano analizy ich następstw w dorosłym życiu.

WNIOSKI, REKOMENDACJE I APLIKACYJNE ZNACZENIE WPŁYWU BADAŃ: Społeczne i kulturowe podejście do pracy emocjonalnej staje się jednym z najistotniejszych mechanizmów reprodukcji nierówności płci w życiu rodzinnym oraz zawodowym. Istotna jest jego zmiana, a ważną sferą zmian jest płaszczyzna edukacji szkolnej: transformacja ukrytego programu, ujawnienie go, analizowanie i przekształcanie, aby wspierał równość płci, krytyczną świadomość i sprawczość uczniów.

Aktywności autoedukacyjne nauczycielek i nauczycieli w Polsce. Próba diagnozy form, motywów i uwarunkowań na przykładzie badań kwestionariuszowych

2026-10-01T09:31:55+00:00

CEL NAUKOWY: Celem artykułu jest diagnoza poziomu, form oraz uwarunkowań i motywacji aktywności autoedukacyjnych nauczycieli i nauczycielek w Polsce w kontekście dynamicznych przemian społecznych i edukacyjnych oraz rosnącego znaczenia samokierowanego uczenia się w rozwoju zawodowym.

PROBLEM I METODY BADAWCZE: Postawiono pytanie o poziom i charakter aktywności autoedukacyjnych oraz ich zróżnicowanie ze względu na wybrane cechy demograficzne i środowiskowe. Zastosowano metodę sondażu diagnostycznego (CAWI). Próba objęła 570 nauczycieli. Wykorzystano autorski Inwentarz aktywności autoedukacyjnych.

PROCES WYWODU: W części teoretycznej omówiono koncepcję samokierowanego uczenia się w odniesieniu do pracy nauczyciela. Następnie przedstawiono wyniki analiz dotyczących intensywności działań formalnych i nieformalnych, motywów autoedukacji oraz ich uwarunkowań.

WYNIKI ANALIZY NAUKOWEJ: Stwierdzono umiarkowanie wysoki poziom aktywności autoedukacyjnych, z wyraźną przewagą działań nieformalnych. Dominującą rolę odgrywają motywy poznawcze i rozwojowe. Aktywność różnicują m.in. wiek, płeć, usytuowanie szkoły.

WNIOSKI, REKOMENDACJE I APLIKACYJNE ZNACZENIE BADAŃ: Autoedukacja pełni istotną funkcję adaptacyjną i refleksyjną w pracy zawodowej.

Recenzja książki: Monika Maria Kowalczyk, Koncepcja kultury w ujęciu Anny-Teresy Tymienieckiej. (2025). Wydawnictwo Naukowe Uniwersytetu Ignatianum w Krakowie

2026-10-01T09:31:44+00:00

Nakładem Wydawnictwa Naukowego Uniwersytetu Ignatianum ukazała się monografia Moniki Marii Kowalczyk zatytułowana Koncepcja kultury w ujęciu Anny-Teresy Tymie-nieckiej. Jest to głos dotyczący nie tylko dokonań światowej sławy filozof, lecz także podjęcie istotnych kwestii w filozofii współczesnej. Tymieniecka była założycielką Świa-towego Instytutu Fenomenologii (WPI) oraz serii wydawniczej „Analecta Husserliana” (zredagowała ponad 100 prac w tej serii, m.in. Osobę i czyn Karola Wojtyły). Seria pier-wotnie kontynuowała idee Edmunda Husserla, stała się jednak szeroko zakrojonym in-terdyscyplinarnym projektem, jak określała Tymieniecka, „fenomenologii życia”. Filozof była niezwykle zaangażowaną propagatorką fenomenologii w świecie, inspirowała powstanie towarzystw naukowych dedykowanych fenomenologii, jak the International Society for Phenomenology and Literature, Center for the Promotion of Cross-Cultural Understanding czy International Society for Phenomenology, Fine Arts, and Aesthetics, oraz organizatorką międzynarodowych kongresów fenomenologicznych.