Ponowoczesny autorytet, czyli los autorytetu w czasach implozji struktur społecznych
Abstrakt
CEL NAUKOWY: Celem artykułu jest analiza pojęcia autorytetu w kontekście przemian społecznych typowych dla ponowoczesności. Pytanie badawcze brzmi: W jaki sposób autorytet przekształca swoją strukturę, dostosowując się do wymogów ponowoczesności?
PROBLEM I METODY BADAWCZE: Artykuł ma charakter teoretyczny. W badaniu zastosowano metodę konceptualno-argumentacyjną, polegającą na rekonstrukcji klasycznego rozumienia autorytetu i późniejszej identyfikacji jego współczesnych rekonfiguracji.
PROCES WYWODU: Przedmiotem badania jest pojęcie autorytetu, które konfrontowane jest z terminami pokrewnymi, takimi jak „etos” i „charyzma”. Na tym etapie wprowadzane jest rozróżnienie na autorytet osobowy i instytucjonalny oraz tworzona jest siatka pojęciowa obejmująca ter- miny: „sumienie autorytarne”, „osobowość autorytarna” i „autorytaryzm”. Kolejnym krokiem jest konfrontacja klasycznej struktury autorytetu z wymaganiami ponowoczesności, które prowadzą do jego relatywizacji i indywidualizacji. Nowa struktura autorytetu określana zostaje w kontekście pojęć habitusu i presji wewnętrznej, a jej zrozumienie wspiera charakterystyka normatywnych założeń ponowoczesności.
WYNIKI ANALIZY NAUKOWEJ: Wynikiem analizy jest nowa struktura autorytetu, która pozwala wykazać pedagogiczną aktualność pojęcia autorytetu w czasach implozji struktur społecznych. Tym samym rezultat analizy przynosi wkład w teorię socjologii wychowania.
WNIOSKI, REKOMENDACJE I APLIKACYJNE ZNACZENIE WPŁYWU BADAŃ: Wyniki analizy prowadzą do wniosków dotyczących możliwości formowania autorytetu w społeczeństwie, które pozbawione jest aksjologicznych centrów i moralnego zakotwiczenia. Artykuł kończy się re- komendacjami dotyczącymi kształtowania autorytetu w warunkach ponowoczesności, które znajdują przełożenie na proces socjalizacji.
Bibliografia
Bauman, Z. (2012). Etyka ponowoczesna (J. Bauman i J. Tokarska-Bakir, tłum.). Wydawnictwo Aletheia.
Bourdieu, P. (2006). Dystynkcja: klasy i klasyfikacje (P. Biłos, tłum.). W: A. Jasińska-Kania, L.M. Nijakowski, J. Szacki i M. Ziółkowski (red.), Współczesne teorie socjologiczne (t. 2, s. 634–650). Wydawnictwo Naukowe „Scholar”.
Bourdieu, P. i Wacquant, L. (2006). Logika pól (A. Stawisz, tłum.). W: A. Jasińska-Kania, L.M. Nijakowski, J. Szacki i M. Ziółkowski (red.), Współczesne teorie socjologiczne (t. 2, s. 651–662). Wydawnictwo Naukowe „Scholar”.
Durkheim, É. (1968). Zasady metody socjologicznej (J. Szacki, tłum.). Państwowe Wydawnictwo Naukowe.
Elias, N. (1996). Rozważania o Niemcach. Zmagania o władzę a habitus narodowy i jego przemiany w XIX i XX wieku (R. Dziergwa, J. Kałążny i I. Sellmer, tłum.). Wydawnictwo Poznańskie.
Elias, N. (2006). Przymus społeczny jako przymus wewnętrzny (T. Zabłudowski, tłum.). W: A. Jasińska-Kania, L.M. Nijakowski, J. Szacki i M. Ziółkowski (red.), Współczesne teorie socjologiczne (t. 2, s. 1068–1082). Wydawnictwo Naukowe „Scholar”.
Fromm, E. (1999). Niech stanie się człowiek. Z psychologii etyki (R. Saciuk, tłum.). Wydawnictwo Naukowe PWN.
Fromm, E. (2021). Ucieczka od wolności (O. Ziemilska i A. Ziemilski, tłum.). Vis-à-vis Etiuda.
Fromm, E. i Maccoby, M. (1970). A social character in Mexican village: A sociopsychoanalytic study. Prentice-Hall.
Maciąg, A. (2017). Obca praca, obce „ja”, obcy bóg – wybrane aspekty teorii alienacji w okresie od XVIII wieku do współczesności. Edukacja i Społeczeństwo, 1, 91–102.
Marody, M. (2015). Jednostka po nowoczesności. Perspektywa socjologiczna. Wydawnictwo Naukowe „Scholar”.
Marody, M. i Giza-Poleszczuk, A. (2004). Przemiany więzi społecznych. Zarys teorii zamiany społecznej. Wydawnictwo Naukowe „Scholar”.
Mead, G. (1975). Umysł, osobowość i społeczeństwo (Z. Wolińska, tłum.). Państwowe Wydawnictwo Naukowe.
Mucha, J. (1998). Cooley. W: A. Kojder i in. (red.), Encyklopedia socjologii (t. 1, s. 99-101). Oficyna Naukowa.
Parsons, T. (1969). Struktura społeczna a osobowość (M. Tabin, tłum.). Państwowe Wydawnictwo Ekonomiczne.
Parsons, T. (2009). System społeczny (M. Kaczmarczyk, tłum.). Zakład Wydawniczy „Nomos”.
Parsons, T. i Smelser, N.J. (2006). Funkcjonalne zróżnicowanie społeczeństwa (A. Bentkowska, tłum.). W: A. Jasińska-Kania, L.M. Nijakowski, J. Szacki i M. Ziółkowski (red.), Współczesne teorie socjologiczne (t. 1, s. 390–403). Wydawnictwo Naukowe „Scholar”.
PWN. (b.d.) Autorytet. W: Słownik języka polskiego. Pobrano 16 maja 2025 z https://sjp.pwn.pl/slowniki/autorytet.html
Stawrowski, Z. (2020). Etos jako kategoria moralna a środowisko akademickie. W: L. Suchanek (red.), Etos i etyka w badaniach i w nauczaniu. Tomaszowice, 16–17 listopada 2019 (s. 21–28). Polska Akademia Umiejętności.
Szacki, J. (2012). Historia myśli socjologicznej. Wydawnictwo Naukowe PWN.
Sztompka, P. (2020). Słownik socjologiczny. 1000 pojęć. Znak Horyzont.
Weber, M. (2002). Gospodarka i społeczeństwo. Zarys socjologii rozumiejącej (D. Lachowska, tłum.). Wydawnictwo Naukowe PWN.
Wojciszke, B. (2004). Człowiek wśród ludzi. Zarys psychologii społecznej. Wydawnictwo Naukowe „Scholar”.
Copyright (c) 2025 Horyzonty Wychowania
Utwór dostępny jest na licencji Creative Commons Uznanie autorstwa – Bez utworów zależnych 4.0 Międzynarodowe.
Uwagi dotyczące praw autorskich
Autorzy publikujący w tym czasopiśmie wyrażają zgodę na następując warunki:
- Autorzy zachowują prawa autorskie, przyznając czasopismu prawo do pierwszej publikacji swojego tekstu jednocześnie zarejestrowanego pod numerem licencji CC BY-ND, która pozwala innym na korzystanie z tego tekstu z uznaniem autorstwa tekstu oraz pierwotnej publikacji w tym czasopiśmie.
- Autorzy proszeni są o nawiązywanie odrębnych, dodatkowych porozumień wynikających z umowy, dotyczących dystrybucji opublikowanej w czasopiśmie wersji tekstu nie na prawach wyłączności (np. opublikowanie go w repozytorium instytucji lub w innym czasopiśmie), z potwierdzeniem pierwszej publikacji w tym czasopiśmie.
Wyraża się zgodę i zachęca autorów do publikacji ich tekstu w Internecie (np. w repozytorium instytucji lub na jej stronie internetowej) przed lub podczas procesu składania tekstu jako, że może to prowadzić do korzystnych wymian oraz wcześniejszego i większego cytowania opublikowanego tekstu (Patrz The Effect of Open Access). Zalecamy wykorzystanie dowolnego portalu stowarzyszeń badawczych z niżej wymienionych:
