Transversal Competencies for the Challenges of the Anthropocene

Abstrakt

CEL NAUKOWY: Celem artykułu jest ukazanie możliwości zastosowania kompetencji transwersalnych – interpretowanych w perspektywie proplanetarnej – jako uniwersalnej ramy teoretycznej edukacji transformacyjnej w antropocenie. Artykuł zmierza do włączenia pojęcia kompetencji transwersalnych do dyskursu pedagogicznego, akcentując współzależność, zrównoważony rozwój i ko-nieczność redefinicji relacji człowieka ze światem.

PROBLEM I METODY BADAWCZE: Główny problem badawczy ujmuje pytanie o to, w jaki sposób kompetencje transwersalne – rozszerzone o wymiar proplanetarny – mogą zastąpić adaptacyjny i antropocentryczny paradygmat edukacji, stając się podstawą uczenia opartego na relacyjności, współodpowiedzialności i refleksyjności. Zastosowano metodę analizy i krytycznej interpretacji literatury przedmiotu oraz analizę porównawczą dokumentów dotyczących ram kompetencji: europejskich (Key Competences for Lifelong Learning, LifeComp, GreenComp) i krajo-wych (m.in. Ustawa Prawo oświatowe).

PROCES WYWODU: Artykuł ma charakter teoretyczno-analityczny. W pierwszej części podjęto reinterpretację pojęcia kompetencji w nurcie krytycznym, ukazując ich związki z edukacją transformacyjną. W części drugiej przeanalizowano europejskie i polskie dokumenty dotyczące kompetencji, identyfikując różnice aksjologiczne, pojęciowe i operacyjne. W części trzeciej zaprezentowano autorski pięciowymiarowy model kompetencji transwersalnych ujmowanych proplanetarnie.

WYNIKI ANALIZY NAUKOWEJ: Analiza wskazuje, że europejskie dokumenty ujmują kompetencje transwersalne w paradygmacie zrównoważonego rozwoju, integrując perspektywy poznawcze, etyczne i społeczne. W polskich dokumentach podejście to dopiero się kształtuje, a jego operacjonalizacja jest ograniczona, co potwierdza potrzebę wzmocnienia tej kategorii poprzez odniesienie do wartości i odpowiedzialności środowiskowej. Wyniki mają znaczenie na poziomie europejskim, ponieważ wskazują możliwości operacjonalizacji kompetencji transwersalnych w zgodzie z unijnymi ramami kompetencji i strategiami zrównoważonego rozwoju.

WNIOSKI, REKOMENDACJE I APLIKACYJNE ZNACZENIE WPŁYWU BADAŃ: Włączenie wymiaru proplanetarnego do klasyfikacji kompetencji transwersalnych przesuwa akcent edukacji z rozwoju indywidualnego ku tworzeniu świata wspólnego. Rekomenduje się aktualizację podstaw programowych w świetle LifeComp i GreenComp, opracowanie deskryptorów kompetencji transwersalnych w kształceniu nauczycieli oraz rozwijanie pedagogiki współzależności opartej na refleksyjności i etyce umiaru.