Education in Times of Polycrisis. Bifurcations, Climatic Antinatalism and New Eco-Pedagogies
Abstrakt
CEL NAUKOWY: Artykuł analizuje wyzwania pedagogiki w epoce polikryzysu – kumulacji kryzysów ekologicznych, demograficznych i społecznych – oraz wskazuje alternatywne scenariusze edukacyjne w kontekście klimatycznego antynatalizmu i pedagogii posthumanistycznych.
PROBLEM I METODY BADAWCZE: Jak pedagogika może reagować na destabilizację systemu świata i kryzys reprodukcji w (post)antropocenie? Analiza ma charakter teoretyczny i oparta jest na literaturze przedmiotu (Morin, Wallerstein, Haraway, Colebrook, Paulsen, Beier) oraz krytyce feministycznej.
PROCES WYWODU: Wywód zaczyna się od diagnozy polikryzysu i teorii bifurkacji, następnie omówione są koncepcje antynatalizmu klimatycznego i ich krytyka oraz przywołane zostają wybrane pedagogiczne odpowiedzi: rewilding education, „ucieleśnianie Ziemi”, sieciowe uczenie się i „dziwna pedagogika”.
WYNIKI ANALIZY NAUKOWEJ: Tradycyjna pedagogika traci uzasadnienie, proponowane alternatywy przesuwają edukację ku praktykom relacyjnym, ucieleśnionym, wielogatunkowym i spekulatywnym, które uczą troski, współodpowiedzialności i życia w niepewności
WNIOSKI, REKOMENDACJE I APLIKACYJNE ZNACZENIE WPŁYWU BADAŃ: Rekomenduje się porzucenie paradygmatu kontroli w pedagogice na rzecz modeli regeneratywnych i adaptacyjnych wzmacniających odporność społeczną w warunkach niestabilności i polikryzysu.
Bibliografia
Beier, J.L. (2023). Pedagogy at the end of the World: Weird pedagogies for unthought educational futures. Palgrave Macmillan/Springer Nature. https://doi.org/10.1007/978-3-031-41057-4
Braudel, F. (1999). Historia i trwanie (B. Geremek, Trans.). Czytelnik.
Chase-Dunn, C., & Hall, T.D. (1997). Rise and demise: Comparing world-systems. Westview Press.
Colebrook, C. (2014). Death of the postHuman: Essays on extinction. Vol. 1. Open Humanities Press. https://www.openhumanitiespress.org/books/download/Colebrook_2014_
Eaton, A., & Stephens, D. (2020). Reproductive justice special issue introduction: Reproductive justice – moving the margins to the center in social issues research. Journal of Social Issues, 76(2), 208–218. https://doi.org/10.1111/josi.12384
Florkowski, R. (2020). Pro i antynatalizm. Spór o sens życia i sposoby ratowania planety. Fabrica Societatis, 4, 139–158. https://repozytorium.uni.wroc.pl/Content/133354/PDF/02_04
Gromada, A. (2025). Co począć z katastrofą demograficzną. Polityka Insight. https://www.politykainsight.pl/cwiczeniazprzyszlosci/esej09
Haraway, D.J. (2016). Staying with the trouble: Making kin in the Chthulucene. Duke University Press.
Jach, F. (2017). Antynatalizm jako recepta na problemy współczesności? HYBRIS, 39, 200–224. https://repozytorium.uni.lodz.pl/bitstream/handle/11089/25578/H39.12.Jach.pdf
Krähenbühl, M. (2022). Environmental Childlessness? Reproduction and (Im)possible Futures amidst Environmental Crises. Graduate Institute Publications. https://www.7switch.com/fr/reader/epuburl=https%3A%2F%2Fcatalogue
Morin, E., & Kern, A.B. (1999). Homeland Earth: A manifesto for the new millennium. Hampton Press.
Murtaugh, P.A., & Schlax, M.G. (2009). Reproduction and the carbon legacies of individuals. Global Environmental Change, 19(1), 14–20.
Nowak, A.W. (2011). Podmiot – system – nowoczesność. Wydawnictwo Naukowe Instytutu Filozofii Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza.
Paulsen, M., Jagodzinski, J., & Hawke, S.M. (Eds.). (2022). Pedagogy in the anthropocene: Rewilding education for a new Earth. Springer Nature.
Prigogine, I. (2000). The networked society. Journal of WorldSystems Research, 6(1), 892–898. https://doi.org/10.5195/jwsr.2000.203
Starzyński, M. (2020). Antynatalizm. O niemoralności płodzenia dzieci. Towarzystwo Naukowe im. Stanisława Andreskiego.
Ross, L., & Solinger, R. (2017). Reproductive justice: An introduction. University of California Press.
Rukaite K. (2020). Reproduction in the (m)Anthropocene: Exploring the roots and implications of environmentally friendly restrain from childbearing. Lund University. https://lup.lub.lu.se/studentpapers/search/publication/9026329
Sasser, J. (2024). Climate anxiety and the kid question deciding whether to have children in an uncertain future. University of California Press.
Sigle, W., Nunes, D.M., Sochas, L., Chanfreau, J., Suh, S., & Wilson, K. (2025). What reproductive justice brings to and requires of the feminist economics project. Feminist Economics, 31(1), 143–191. https://doi.org/10.1080/13545701.2025.2461129
Szocik, K. (2024). Feminist bioethics in space: Gender inequality in space exploration. Oxford University Press.
Tooze, A. (2022, October 22). Welcome to the world of the polycrisis. Financial Times. https://www.ft.com/content/498398e7-11b1-494b-9cd3-6d669dc3de33
Wallerstein, I. (1991). Unthinking social science: The limits of nineteenth-century paradigms. Polity Press.
Wallerstein, I. (1998). Utopistics: Or, historical choices of the twenty-first century. The New Press.
Wallerstein, I. (2007). Analiza systemówświatów. Wprowadzenie (K. Gawlicz & M. Starnawski, Trans.). Wydawnictwo Akademickie Dialog.
Wallerstein, I. (2008). Utopistyka. Alternatywy historyczne dla XXI wieku (I. Czyż, Trans.) Oficyna Wydawnicza Bractwo Trojka.
Whiting, K., & Park, H. (2023, March 7). This is why ‘polycrisis’ is a useful way of looking at the world right now. World Economic Forum. https://www.weforum.org/stories/2023/03/polycrisis-adam-tooze-historian-explains/
Wrzosek, W. (1995). Historia, kultura, metafora. Powstanie nieklasycznej historiografii. Wydawnictwo Uniwersytetu Wrocławskiego.
Wynes, S., & Nicholas, K.A. (2017). The climate mitigation gap: Education and government recommendations miss the most effective individual actions. Environmental Research Letters, 12(7), 074024. https://iopscience.iop.org/article/10.1088/1748-9326/aa7541/pdf
Yopo Díaz, M., Gómez Aguirre, V., & Watkins, L. (2025, October 22). From conception to care: A systematic review of the impact of the climate crisis on reproductive justice. Sexual and Reproductive Health Matters, 33(1). https://doi.org/10.1080/26410397.2025.2576365
Copyright (c) 2025 Horyzonty Wychowania
Utwór dostępny jest na licencji Creative Commons Uznanie autorstwa – Bez utworów zależnych 4.0 Międzynarodowe.
Uwagi dotyczące praw autorskich
Autorzy publikujący w tym czasopiśmie wyrażają zgodę na następując warunki:
- Autorzy zachowują prawa autorskie, przyznając czasopismu prawo do pierwszej publikacji swojego tekstu jednocześnie zarejestrowanego pod numerem licencji CC BY-ND, która pozwala innym na korzystanie z tego tekstu z uznaniem autorstwa tekstu oraz pierwotnej publikacji w tym czasopiśmie.
- Autorzy proszeni są o nawiązywanie odrębnych, dodatkowych porozumień wynikających z umowy, dotyczących dystrybucji opublikowanej w czasopiśmie wersji tekstu nie na prawach wyłączności (np. opublikowanie go w repozytorium instytucji lub w innym czasopiśmie), z potwierdzeniem pierwszej publikacji w tym czasopiśmie.
Wyraża się zgodę i zachęca autorów do publikacji ich tekstu w Internecie (np. w repozytorium instytucji lub na jej stronie internetowej) przed lub podczas procesu składania tekstu jako, że może to prowadzić do korzystnych wymian oraz wcześniejszego i większego cytowania opublikowanego tekstu (Patrz The Effect of Open Access). Zalecamy wykorzystanie dowolnego portalu stowarzyszeń badawczych z niżej wymienionych:
