Między autentycznością a dostosowaniem. Tożsamość osób w spektrum autyzmu w perspektywie pedagogiki towarzyszenia
Abstrakt
CEL NAUKOWY: Celem artykułu jest analiza procesu kształtowania tożsamości osób z zaburzeniami ze spektrum autyzmu (ASD) w warunkach współczesnej presji adaptacyjnej.
PROBLEM I METODY BADAWCZE: Problem badawczy sformułowano w postaci pytania: w jaki sposób presja adaptacyjna obecna w kulturze i systemie edukacji wpływa na proces konstruowania tożsamości osób w spektrum autyzmu? Artykuł ma charakter teoretyczno-analityczny i opiera się na krytycznym przeglądzie interpretacyjnym literatury naukowej.
PROCES WYWODU: W artykule dokonano integracji ustaleń empirycznych i koncepcji teoretycznych dotyczących presji normatywnej, maskowania oraz rozwoju tożsamości. Zrekonstruowano pojęcie presji adaptacyjnej i jej związek z dominującymi standardami funkcjonowania społecznego, a następnie przeanalizowano maskowanie jako strategię adaptacyjną umożliwiającą funkcjonowanie w środowisku opartym na neuronormatywnych oczekiwaniach.
WYNIKI ANALIZY NAUKOWEJ: Analiza literatury wskazuje, że maskowanie pełni funkcję adaptacyjną wobec dominujących norm społecznych, umożliwiając osobom z ASD zwiększenie funkcjonalności społecznej i ograniczenie bezpośredniego doświadczenia wykluczenia. Jednocześnie strategie te wiążą się z istotnymi kosztami psychologicznymi, obejmującymi zwiększone ryzyko depresyjności, poczucie izolacji oraz osłabienie spójności tożsamościowej.
WNIOSKI, REKOMENDACJE I APLIKACYJNE ZNACZENIE WPŁYWU BADAŃ: Wnioski wskazują na konieczność poszerzenia perspektywy badań nad autyzmem o kontekst kulturowy i instytucjonalny współkształtujący warunki rozwoju podmiotowości osób neuroróżnorodnych. Zaproponowano reinterpretację inkluzji jako procesu akceptacji różnorodnych stylów funkcjonowania, a nie jedynie wspierania dostosowania do normy większościowej. Podkreślono również znaczenie pedagogicznej kategorii towarzyszenia jako relacyjnej formy wspierania rozwoju osób z ASD.
Bibliografia
Ali, D., Bougoure, M., Cooper, B., Quinton, A.M.G., Tan, D., Brett, J., Mandy, W., Maybery, M., Magiati, I. i Happé, F. (2025). Burnout as experienced by autistic people: A systematic review. Clinical Psychology Review, 122, 102669. https://doi.org/10.1016/j.cpr.2025.102669
Buchholz, A. (2023). Maskowanie w autyzmie – analiza zjawiska. Szkoła Specjalna, 84(3), 183–193. https://doi.org/10.5604/01.3001.0053.8978
Cassidy, S.A., Bradley, L., Shaw, R. i Baron-Cohen, S. (2018). Risk markers for suicidality in autistic adults. Molecular Autism, 9, 42. https://doi.org/10.1186/s13229-018-0226-4
Deci, E.L., Olafsen, A.H. i Ryan, R.M. (2017). Self-determination theory in work organizations: The state of a science. Annual Review of Organizational Psychology and Organizational Behavior, 4, 19–43. https://doi.org/10.1146/annurev-orgpsych-032516-113108
Deci, E.L. i Ryan, R.M. (2000). The “what” and “why” of goal pursuits: Human needs and the self-determination of behavior. Psychological Inquiry, 11(4), 227–268. https://doi.org/10.1207/S15327965PLI1104_01
Dixon-Woods, M., Cavers, D., Agarwal, S., Annandale, E., Arthur, A., Harvey, J., Hsu, R., Katbamna, S., Olsen, R., Smith, L., Riley, R. i Sutton, A.J. (2006). Conducting a critical interpretive synthesis of the literature on access to healthcare by vulnerable groups. BMC Medical Research Methodology, 6, 35. https://doi.org/10.1186/1471-2288-6-35
Guzmán-Simón, F., Torres-Gordillo, J.J. i Caballero, K. (2020). Understanding assessment processes for communicative competence through an analysis of teachers’ reported practice. Education Sciences, 10(4), 116. https://doi.org/10.3390/educsci10040116
Hull, L., Mandy, W., Lai, M.-C., Baron-Cohen, S., Allison, C., Smith, P. i Petrides, K.V. (2019). Development and validation of the Camouflaging Autistic Traits Questionnaire (CAT-Q). Journal of Autism and Developmental Disorders, 49(3), 819–833. https://doi.org/10.1007/s10803-018-3792-6
Hull, L., Petrides, K.V., Allison, C., Smith, P., Baron-Cohen, S., Lai, M.C. I Mandy, W. (2017). “Putting on my best normal”: Social camouflaging in adults with autism spectrum conditions. Journal of autism and developmental disorders, 47(8), 2519–2534. https://doi.org/10.1007/s10803-017-3166-5
Livingston, L.A., Colvert, E., the Social Relationships Study Team, T., Bolton, P., Happé, F. (2019). Good social skills despite poor theory of mind: Exploring compensation in autism spectrum disorder. Journal of Child Psychology and Psychiatry and Allied Disciplines, 60(1), 102–110. https://doi.org/10.1111/jcpp.12886
McAdams, D.P. i McLean, K.C. (2013). Narrative identity. Current Directions in Psychological Science, 22(3), 233–238. https://doi.org/10.1177/0963721413475622
Milton, D.E.M. (2012). On the ontological status of autism: the ‘double empathy problem’. Disability & Society, 27(6), 883–887. https://doi.org/10.1080/09687599.2012.710008
Nieradka, F. (2022). Kamuflaż u osób z zaburzeniami ze spektrum autyzmu. Analiza zjawiska w świetle dotychczasowych badań. Człowiek – Niepełnosprawność – Społeczeństwo, 55(1), 67–81. https://doi.org/10.5604/01.3001.0015.8513
Page, M.J., McKenzie, J.E., Bossuyt, P.M., Boutron, I., Hoffmann, T.C., Mulrow, C.D., Shamseer, L., Tetzlaff, J.M., Akl, E.A., Brennan, S.E., Chou, R., Glanville, J., Grimshaw, J.M., Hróbjartsson, A., Lalu, M.M., Li, T., Loder, E.W., Mayo-Wilson, E., McDonald, S., …, Moher, D. (2021). The PRISMA 2020 statement: an updated guideline for reporting systematic reviews BMJ, 372, n71. https://doi.org/10.1136/bmj.n71
Pyszkowska, A., Nowacki, A. i Stefanek, F. (2025). The two-edged sword of playing a role in daily life: Social camouflaging among adults on the autism spectrum. A thematic analysis. Research in Autism, 124, 202597. https://doi.org/10.1016/j.reia.2025.202597
Simmons, G.L., Corbett, B.A., Lerner, M.D., Wofford, K. i White, S. W. (2024). Social competence in autism: A structural equation modeling approach. Autism Research, 17(4), 761–774. https://doi.org/10.1002/aur.3108
Singer, J. (1999). Why can’t you be normal for once in your life? From a “problem with no name” to a new category of disability. In M. Corker i S. French (red.), Disability discourse (pp. 59–67). Open University Press.
Strzelecki, D. (2025). Social camouflaging and its association with depression, anxiety, and personal burnout among autistic and non-autistic women in Poland. Journal for Perspectives of Economic Political and Social Integration, 31(1), 265–295. https://doi.org/10.18290/pepsi-2025-0010
Tokaj, M. (2025). Osoba z zaburzeniami ze spektrum autyzmu w biegu życia – wyzwania, możliwości i wsparcie. Zeszyty Naukowe Pedagogiki Specjalnej, 18, 134–142. https://doi.org/10.24917/znps.2025.18.12
Walker, N. (2021). Neuroqueer heresies: Notes on the neurodiversity paradigm, autistic empowerment, and postnormal possibilities. Autonomous Press.
Copyright (c) 2026 Horyzonty Wychowania
Utwór dostępny jest na licencji Creative Commons Uznanie autorstwa – Bez utworów zależnych 4.0 Międzynarodowe.
Uwagi dotyczące praw autorskich
Autorzy publikujący w tym czasopiśmie wyrażają zgodę na następując warunki:
- Autorzy zachowują prawa autorskie, przyznając czasopismu prawo do pierwszej publikacji swojego tekstu jednocześnie zarejestrowanego pod numerem licencji CC BY-ND, która pozwala innym na korzystanie z tego tekstu z uznaniem autorstwa tekstu oraz pierwotnej publikacji w tym czasopiśmie.
- Autorzy proszeni są o nawiązywanie odrębnych, dodatkowych porozumień wynikających z umowy, dotyczących dystrybucji opublikowanej w czasopiśmie wersji tekstu nie na prawach wyłączności (np. opublikowanie go w repozytorium instytucji lub w innym czasopiśmie), z potwierdzeniem pierwszej publikacji w tym czasopiśmie.
Wyraża się zgodę i zachęca autorów do publikacji ich tekstu w Internecie (np. w repozytorium instytucji lub na jej stronie internetowej) przed lub podczas procesu składania tekstu jako, że może to prowadzić do korzystnych wymian oraz wcześniejszego i większego cytowania opublikowanego tekstu (Patrz The Effect of Open Access). Zalecamy wykorzystanie dowolnego portalu stowarzyszeń badawczych z niżej wymienionych:
