Towarzyszenie pedagogiczne w późnej dorosłości
Abstrakt
CEL NAUKOWY: Celem artykułu jest doprecyzowanie pedagogicznego sensu towarzyszenia w późnej dorosłości oraz wskazanie jego znaczenia dla praktyki geragogicznej w perspektywie cyklu życia.
PROBLEM I METODY BADAWCZE: Podjęto problem odróżnienia pedagogicznego towarzyszenia od innych relacji pomocowych, takich jak opieka, wsparcie, rehabilitacja czy aktywizacja. Artykuł ma charakter teoretyczno-koncepcyjny. Zastosowano analizę pojęciową kategorii towarzyszenia, interpretację jej znaczeń w odniesieniu do relacji pedagogicznej oraz analizę wybranych ujęć pedagogicznych i geragogicznych.
PROCES WYWODU: Wywód prowadzi od etymologicznego i semantycznego rozpoznania pojęcia towarzyszenia, przez ukazanie jego związku z relacją pedagogiczną w cyklu życia, po omówienie specyfiki towarzyszenia w późnej dorosłości. Szczególną uwagę poświęcono pajdeutycznemu wymiarowi pedagogiki, który przesuwa akcent z jednostronnego prowadzenia ku współuczestnictwu, rozeznawaniu sytuacji osoby starszej oraz podtrzymywaniu jej udziału w sprawach własnego życia.
WYNIKI ANALIZY NAUKOWEJ: Towarzyszenie zostało ujęte jako relacja, która nie zastępuje edukacji, rehabilitacji, opieki, wsparcia ani aktywizacji. Może je dopełniać, gdy odnosi praktykę geragogiczną do całożyciowego (samo)kształcenia, (samo)wychowania oraz podmiotowego uczestnictwa osoby starszej w sprawach własnego życia.
WNIOSKI, REKOMENDACJE I APLIKACYJNE ZNACZENIE WPŁYWU BADAŃ: Pedagogiczność towarzyszenia wynika z relacji sprzyjającej zachowaniu możliwej samodzielności, uczestnictwa, dobrostanu i podmiotowego funkcjonowania osoby starszej wobec przemian ról, więzi, zdrowia, sprawności i codzienności. W praktyce geragogicznej oznacza to potrzebę działań mniej dyrektywnych, bardziej relacyjnych, sytuacyjnych i uważnych na jednostkowe położenie osoby starszej.
Bibliografia
Ayalon, L. i Tesch-Römer, C. (red.). (2018). Contemporary perspectives on ageism. Springer. https://doi.org/10.1007/978-3-319-73820-8
Boryś, W. (2005). Słownik etymologiczny języka polskiego. Wydawnictwo Literackie.
Brückner, A. (1927). Słownik etymologiczny języka polskiego. Krakowska Spółka Wydawnicza.
Butler, R. N. (1969). Age-ism: Another form of bigotry. The Gerontologist, 9(4, Part 1), 243–246. https://doi.org/10.1093/geront/9.4_Part_1.243
Dudenredaktion. (b.d.). Begleiten. Duden. Pobrano 1 lipca 2026 z https://www.duden.de/rechtschreibung/begleiten
Dybowska, E. (2014). Towarzyszenie wychowawcze według pedagogiki ignacjańskiej. Teologia i Moralność, 9(2[16]), 81–93. https://doi.org/10.14746/tim.2014.16.2.6
Gopinath, M., de Lappe, J., Larkin, M. i Wilson, A. (2023). The value and practice of relational care with older people: A research report by The Open University. The Open University.
Grenier, A. (2012). Transitions and the lifecourse: Challenging the constructions of “growing old”. Policy Press.
Kilian, M. (2015). Metodyka edukacji osób w starszym wieku. Podstawowe wskazówki i zasady. Forum Pedagogiczne, 5(1), 171–185. https://doi.org/10.21697/fp.2015.1.13
Kilian, M. (2018). Individual and social consequences of old age stereotypes. Forum Pedagogiczne, 8(2), 241–256. https://doi.org/10.21697/fp.2018.2.17
Kilian, M. (2020a). Funkcjonowanie osób w starszym wieku. Difin.
Kilian, M. (2020b). Motywy społecznego uczestnictwa seniorów w świetle wybranych teorii motywacji. Forum Pedagogiczne, 10(2), 179–195. https://doi.org/10.21697/fp.2020.2.13
Kilian, M. i Paluch, M. (2025). Człowiek Kompost. Implikacje symbiotyczno-metamorficzno-generatywne z pogranicza pedagogiki lasu i ogrodoterapii. Parezja, 2(24), 26–37.
Machek, V. (1957). Etymologický slovník jazyka českého. Nakladatelství Československé akademie věd.
Marek, Z. (2017). Pedagogika towarzyszenia. Perspektywa tradycji ignacjańskiej. Wydawnictwo Akademii Ignatianum w Krakowie.
Marek, Z. i Walulik, A. (2020). Towarzyszenie wychowawcze w formacji człowieka. Horyzonty Wychowania, 19(50), 105–116. https://doi.org/10.35765/hw.1914
Muszyński, M. (2019). Analiza recepcji teorii starzenia się w Polsce na przykładzie teorii aktywności i teorii wycofania. Rocznik Andragogiczny, 26, 171–188.
Muszyński, M. (2024). Uczenie się stawania się osobą starą. Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego. https://doi.org/10.18778/8331-419-8
Oxford University Press. (b.d.). Accompany. Oxford Advanced Learner’s Dictionary. Pobrano 3 lipca 2026 z https://www.oxfordlearnersdictionaries.com/definition/english/accompany
Paluch, M. (2021). Kompetencje głębokie – inne spojrzenie na samych siebie i na to, co dookoła. W: M. Dycht i E. Śmiechowska-Petrovskij (red.), Edukacja w sytuacji (post)pandemii – wyzwania i perspektywy (s. 139–154). Wydawnictwo Adam Marszałek.
Paluch, M. i Kilian, M. (2026). Człowiek Kompost jako podmiot procesualny. Ontologiczno-pedagogiczna koncepcja użyźniania świata sobą. [Tekst przesłany do publikacji].
Paluch, M. i Tempczyk-Nagórka, Ż. (2022). Kompetencje głębokie – doświadczenie zreflektowania się. W: K. Kuracki i Ż. Tempczyk-Nagórka (red.), Wsparcie psychologiczno-pedagogiczne w polskiej szkole w sytuacji pandemii i postpandemii. Od wsparcia online po zmiany offline (s. 172–195). Wydawnictwo Adam Marszałek.
Rodziewicz, E. (2011). O metaforze „pais-ago” i przemieszczaniu jej znaczeń dzisiaj. Przegląd Pedagogiczny, 1, 30–45. https://doi.org/10.34767/PP.2011.01.03
Stępkowski, D. (2025). Dwa językowe obrazy pedagogiki. Kultura i Wychowanie, 27(1), 9–27. https://doi.org/10.25312/kiw.27_dst
Tornstam, L. (2005). Gerotranscendence: A developmental theory of positive aging. Springer Publishing Company.
van Gennep, A. (1960). The rites of passage (M. B. Vizedom & G. L. Caffee, Trans.). University of Chicago Press. (Original work published 1909).
Vasmer, M. (1950–1958). Russisches etymologisches Wörterbuch, t. 1–3. Carl Winter.
World Health Organization. (2001). International classification of functioning, disability and health: ICF. World Health Organization.
World Health Organization. (2015). World report on ageing and health. World Health Organization.
Copyright (c) 2026 Horyzonty Wychowania
Utwór dostępny jest na licencji Creative Commons Uznanie autorstwa – Bez utworów zależnych 4.0 Międzynarodowe.
Uwagi dotyczące praw autorskich
Autorzy publikujący w tym czasopiśmie wyrażają zgodę na następując warunki:
- Autorzy zachowują prawa autorskie, przyznając czasopismu prawo do pierwszej publikacji swojego tekstu jednocześnie zarejestrowanego pod numerem licencji CC BY-ND, która pozwala innym na korzystanie z tego tekstu z uznaniem autorstwa tekstu oraz pierwotnej publikacji w tym czasopiśmie.
- Autorzy proszeni są o nawiązywanie odrębnych, dodatkowych porozumień wynikających z umowy, dotyczących dystrybucji opublikowanej w czasopiśmie wersji tekstu nie na prawach wyłączności (np. opublikowanie go w repozytorium instytucji lub w innym czasopiśmie), z potwierdzeniem pierwszej publikacji w tym czasopiśmie.
Wyraża się zgodę i zachęca autorów do publikacji ich tekstu w Internecie (np. w repozytorium instytucji lub na jej stronie internetowej) przed lub podczas procesu składania tekstu jako, że może to prowadzić do korzystnych wymian oraz wcześniejszego i większego cytowania opublikowanego tekstu (Patrz The Effect of Open Access). Zalecamy wykorzystanie dowolnego portalu stowarzyszeń badawczych z niżej wymienionych:
