Fenomen narracyjności? Casus twórczości Petera Greenawaya
Abstrakt
CEL NAUKOWY: Celem artykułu jest eksploracja zjawiska narracyjności w filmie Kontrakt rysownika Petera Greenawaya – reżysera, który od lat konsekwentnie kwestionuje dominujące paradygmaty opowiadania filmowego.
PROBLEM I METODY BADAWCZE: Problem badawczy dotyczy pytania, czy i w jaki sposób Greenaway konstruuje alternatywne formy narracji, które przekraczają klasyczne modele fabularne, a jednocześnie nie rezygnują z komunikatywności ani spójności dzieła audiowizualnego. W analizie zastosowano metodologię interpretacyjną z elementami narratologii filmowej oraz fenomenologii.
PROCES WYWODU: W pracy zadano pytanie, w którym podjęto refleksję na temat „destruktywnej” i „konstruktywnej” funkcji narracji w twórczości Greenawaya. W celu udzielenia nań odpowiedzi przeanalizowano wybrany film pod kątem struktury opowieści, relacji obrazu i tekstu, użycia sztuki jako struktury narracyjnej oraz autorefleksyjności medium.
WYNIKI ANALIZY NAUKOWEJ: Wyniki analizy wskazują, że Greenaway buduje narracje wielowarstwowe, gdzie obraz i dźwięk pełnią funkcję równie istotną co słowo, a często wręcz przejmują funkcje tradycyjnej narracji werbalnej. Jego twórczość eksponuje mechanizmy opowiadania, czyniąc je przedmiotem refleksji, a nie tylko środkiem ekspresji. To narracja konceptualna, często symultaniczna, przypominająca strukturę polifonicznej partytury lub renesansowego obrazu.
WNIOSKI, REKOMENDACJE I APLIKACYJNE ZNACZENIE WPŁYWU BADAŃ: Wnioski sugerują konieczność rewizji pojęcia narracyjności w kontekście współczesnego kina artystycznego i postmedialnego. Rekomenduje się rozszerzenie narzędzi analitycznych o perspektywę transmedialną i ikonologiczną. Znaczenie tej pracy dla nauki polega na podważeniu binarnego podziału na kino narracyjne i nienarracyjne – twórczość Greenawaya pokazuje, że narracja może być równie dobrze „malowana”, „projektowana”, jak i „opowiadana”.
Bibliografia
Bohuszewicz, P. (2013). Tożsamość narracyjna: problemy. Teksty Drugie, 1–2, 305–322. http://repozytorium.umk.pl/handle/item/1241
Bordwell, D. i Thompson, K. (1990). Film art. An introduction. McGraw-Hill.
Elsaesser, T. i Hagener, M. (2015). Teoria filmu: wprowadzenie przez zmysły (K. Wojnowski, tłum.). Towarzystwo Autorów i Wydawców Prac Naukowych Universitas.
Greenaway, P. (reż.). (1982). Kontrakt rysownika [film]. British Film Institute (BFI), Channel Four Television.
Husserl, E. (1987). Kryzys nauk europejskich i fenomenologia transcendentalna (S. Walczewska, tłum.). Papieska Akademia Teologiczna.
Kornatowska, M. (2011). Recenzja twórczego dorobku filmowego Petera Greenawaya w związku z nadaniem mu tytułu doktora honoris causa Akademii Sztuk Pięknych w Gdańsku. Zeszyt Wydawniczy ASP w Gdańsku, 4, 16–17.
Kulas, P. (2014). Narracja jako przedmiot badań oraz kategoria teoretyczna w naukach społecznych. Kultura i Społeczeństwo, 4, 111–130. https://journals.pan.pl/Content/115922/PDF/2014-4-08.pdf
Ogonowska, A. (2018). Rekonstrukcja portretu psychologicznego Zofii Nałkowskiej (na podstawie jej „Dziennika 1918–1929”). Studia de Cultura, 10(2), 116–132. https://doi.org/10.24917/20837275.10.2.9
Rachubińska, K. (2024). Filmowe spotkania z ciałem. Kwartalnik Filmowy, 128, 213–221. https://doi.org/10.36744/kf.3728
Radajewski, A. (1982). Żywa sztuka współczesności. Zakład Narodowy im. Ossolińskich.
Ricoeur, P. (2003). O sobie samym jako innym (B. Chełstowski, tłum.). Wydawnictwo Naukowe PWN.
Stańczyk, M. (2023). Filmowe sensorium. Teoria zmysłów i jej krytyczny potencjał. Towarzystwo Autorów i Wydawców Prac Naukowych Universitas.
Szpunar, M. (2017). Wrażliwość (nie tylko) artystyczna. Kultura i Społeczeństwo, 61(1), 123–134. https://doi.org/10.35757/KiS.2017.61.1.6
Taylor, Ch. (2001). Źródła podmiotowości. Narodziny tożsamości nowoczesnej (M. Gruszczyński i in., tłum.). Wydawnictwo Naukowe PWN.
Tomczyk, G. (2022). Pęknięte oblicza. Destrukcja wobec idei piękna. [Rozprawa doktorska]. Uniwersytet Marii Curie-Skłodowskiej.
Tokarska, U. (2002). Narracja autobiograficzna w terapii i promocji zdrowia. W: J. Trzebiński (red.), Narracja jako sposób rozumienia świata (s. 221–261). Gdańskie Wydawnictwo Psychologiczne.
Ulatowska, H.K. (2011). Narracja w doświadczeniu ludzkim (A. Kinecka i B. Zakrzewski, tłum.). Teksty Drugie. Teoria literatury, krytyka, interpretacja, 1/2, 75–91.
Copyright (c) 2025 Horyzonty Wychowania
Utwór dostępny jest na licencji Creative Commons Uznanie autorstwa – Bez utworów zależnych 4.0 Międzynarodowe.
Uwagi dotyczące praw autorskich
Autorzy publikujący w tym czasopiśmie wyrażają zgodę na następując warunki:
- Autorzy zachowują prawa autorskie, przyznając czasopismu prawo do pierwszej publikacji swojego tekstu jednocześnie zarejestrowanego pod numerem licencji CC BY-ND, która pozwala innym na korzystanie z tego tekstu z uznaniem autorstwa tekstu oraz pierwotnej publikacji w tym czasopiśmie.
- Autorzy proszeni są o nawiązywanie odrębnych, dodatkowych porozumień wynikających z umowy, dotyczących dystrybucji opublikowanej w czasopiśmie wersji tekstu nie na prawach wyłączności (np. opublikowanie go w repozytorium instytucji lub w innym czasopiśmie), z potwierdzeniem pierwszej publikacji w tym czasopiśmie.
Wyraża się zgodę i zachęca autorów do publikacji ich tekstu w Internecie (np. w repozytorium instytucji lub na jej stronie internetowej) przed lub podczas procesu składania tekstu jako, że może to prowadzić do korzystnych wymian oraz wcześniejszego i większego cytowania opublikowanego tekstu (Patrz The Effect of Open Access). Zalecamy wykorzystanie dowolnego portalu stowarzyszeń badawczych z niżej wymienionych:
