O ścieżce ku prawdziwej autonomii podmiotu w krytyczno-realistycznym nurcie
Abstrakt
CEL NAUKOWY: Celem artykułu jest eksploracja rozumienia autorytetu w perspektywie krytycznego realizmu Roya Bhaskara. W proponowanym ujęciu autorytet przestaje być rozumiany w kategoriach heteronomii czy autonomii, a staje się emergentnym, relacyjno-przyczynowym mechanizmem zakorzenionym w ontologicznej strukturze bytu ludzkiego.
PROBLEM I METODY BADAWCZE: Punktem wyjścia jest pytanie: W jaki sposób autorytet może być pojmowany jako relacyjny mechanizm przyczynowy, który nie zniewala, lecz umożliwia samopoznanie i refleksyjność? Artykuł ma charakter teoretyczno-analityczny i wykorzystuje aparaturę pojęciową krytycznego realizmu, w tym koncepcję czterech płaszczyzn bytu społecznego.
PROCES WYWODU: Rozważania prowadzą ku autorytetowi jako emergentnemu mechanizmowi relacyjnemu, zakorzenionemu w ontologicznie ustratyfikowanym bycie człowieka. Jego legitymizacja wyrasta z czterech współzależnych porządków rzeczywistości: materialnego, społecznego, strukturalnego i osobowego. Jeśli współdziałanie między tymi porządkami będzie niezakłócone, pogłębia rozumienie autorytetu, jako relacji współsprawczej (co-agency).
WYNIKI ANALIZY NAUKOWEJ: Analiza wskazuje, że autorytet oparty na zewnętrznych, heteronomicznych determinantach może hamować rozwój człowieka i ograniczać jego autonomię. Natomiast autorytet postrzegany jako emergentny mechanizm relacyjny oddaje sprawstwo podmiotowi. W tym sensie autorytet relacyjny nie dominuje, lecz potencjalizuje innych, przyczyniając się do ich samorozwoju i poznawczej autonomii.
WNIOSKI, REKOMENDACJE I APLIKACYJNE ZNACZENIE WPŁYWU BADAŃ: Krytyczny realizm nie neguje autorytetu, lecz przekształca go w relacyjną przestrzeń współodpowiedzialności. Autorytet, który ma charakter autentyczny i emancypacyjny, może wyłonić się na poziomie transcendentalnego ja. Autorytet będzie przyjmował formę relacyjną z innymi, relacji, która umożliwia poznanie i zrozumienie ważnych i złożonych zagadnień. Autorytet staje się zatem mechanizmem relacyjnym emancypacji, współtworząc przestrzeń współodpowiedzialności i wzajemnego uznania.
Bibliografia
Archer, M.S. (2015). Morfogeneza – ramy wyjaśniające realizmu. Uniwersyteckie Czasopismo Socjologiczne, 10, 16–46.
Bagley, C., Sawyerr, A. i Abubaker, M. (2016) Dialectic critical realism: Grounded values and reflexivity in social science research. Advances in Applied Sociology, 6(12), 400–419. https://doi.org/10.4236/aasoci.2016.612030
Bhaskar, R. (1986). Scientific realism and human emancipation. Routledge.
Bhaskar, R. (1993). Dialectic: The pulse of freedom. Verso.
Bhaskar, R. (2012). The philosophy of metaReality: Creativity, love and freedom. Routledge.
Bhaskar, R. (2020). Critical realism and the ontology of persons. Journal of Critical Realism, 19(2), 113–120. https://doi.org/10.1080/14767430.2020.1734736
Buch-Hansen, H. i Nielsen, P. (2020). Critical realism: Basics and beyond. Red Globe Press.
Furedi, F. (2013). Authority: A sociological history. Cambridge University Press. https://www.cambridge.org/core/books/authority
Gorski, P.S. (2013). What is critical realism? And why should you care? Contemporary Sociology. A Journal of Reviews, 42(5), 658–670. https://doi.org/10.1177/0094306113499533
Harrell, A. i Thye, S.R. (2018). Power and authority. Wiley. https://doi.org/10.1002/9781394260331.ch63
Mariański, J. (2015). Autorytet moralny. In J. Mariański (red.), Leksykon socjologii moralności. Podstawy, teorie, badania, perspektywy (s. 36–39). Zakład Wydawniczy „Nomos”.
Parker, J. (2007). Subjectivity. W: M. Hartwig (red.), Dictionary of critical realism (s. 445–457). Routledge.
Potter, G. (2000). The philosophy of social science: New perspectives. Routledge.
Schwartz, M. (2015). MetaReality and the dynamic calling of the good. Journal of Critical Realism, 14(4), 381–396. https://doi.org/10.1179/1476743015Z.00000000076
Scott, D. (2010). Education, epistemology and critical realism. Routledge.
Singh, S., Bhaskar, R. i Hartwig, M. (2020). Reality and its depths: A conversation between Savita Singh and Roy Bhaskar. Springer.
Stochmal, M. (2023). Krytyczny realizm Roya Bhaskara – basic critical realism. Uniwersyteckie Czasopismo Socjologiczne, 31(1), 9–18. https://doi.org/10.21697/ucs.2023.31.1.02
Wheelahan, L. (2010). Why knowledge matters in curriculum: A social realist argument. Routledge.
Wielecki, K. (2024). Kultura versus kultura masowa. Podmiotowość i quasi-kultura w nibyspołeczeństwie. Narodowe Centrum Kultury.
Wielecki, K. i Smoluk-Stachowska, J. (2024). Wywiad z profesor Margaret Scotford Archer o jej życiu, pracy i wizji realizmu krytycznego (P. Wielecki, tłum.). Polish Journal of Critical Realism, 1, s. 11–16.
Copyright (c) 2025 Horyzonty Wychowania
Utwór dostępny jest na licencji Creative Commons Uznanie autorstwa – Bez utworów zależnych 4.0 Międzynarodowe.
Uwagi dotyczące praw autorskich
Autorzy publikujący w tym czasopiśmie wyrażają zgodę na następując warunki:
- Autorzy zachowują prawa autorskie, przyznając czasopismu prawo do pierwszej publikacji swojego tekstu jednocześnie zarejestrowanego pod numerem licencji CC BY-ND, która pozwala innym na korzystanie z tego tekstu z uznaniem autorstwa tekstu oraz pierwotnej publikacji w tym czasopiśmie.
- Autorzy proszeni są o nawiązywanie odrębnych, dodatkowych porozumień wynikających z umowy, dotyczących dystrybucji opublikowanej w czasopiśmie wersji tekstu nie na prawach wyłączności (np. opublikowanie go w repozytorium instytucji lub w innym czasopiśmie), z potwierdzeniem pierwszej publikacji w tym czasopiśmie.
Wyraża się zgodę i zachęca autorów do publikacji ich tekstu w Internecie (np. w repozytorium instytucji lub na jej stronie internetowej) przed lub podczas procesu składania tekstu jako, że może to prowadzić do korzystnych wymian oraz wcześniejszego i większego cytowania opublikowanego tekstu (Patrz The Effect of Open Access). Zalecamy wykorzystanie dowolnego portalu stowarzyszeń badawczych z niżej wymienionych:
