Osoba jako wzór. Refleksja filozoficzno-pedagogiczna w świetle antropologii filozoficznej Karola Wojtyły

Mariola Teresa Kozubek; Pavol   Dancák

doi:10.35765/hw.2025.2472.06

Mariola Teresa Kozubek Uniwersytet Śląski w Katowicach, Polska https://orcid.org/0000-0002-1377-3657
Pavol Dancák Uniwersytet w Prešovie, Słowacja https://orcid.org/0000-0002-8067-5651

DOI: https://doi.org/10.35765/hw.2025.2472.06

Słowa kluczowe: Wojtyła, osoba, wzór, pedagogika, personalizm

Abstrakt

CEL NAUKOWY: W artykule podjęto refleksję nad znaczeniem osoby jako wzoru w wychowaniu, wskazując, że jest to zagadnienie kluczowe, a zarazem często marginalizowane we współczesnej pedagogice. Celem artykułu jest przedstawienie, w jaki sposób personalistyczna koncepcja osoby w ujęciu Karola Wojtyły może stanowić podstawę do ponownego przemyślenia roli przykładu i świadectwa w wychowaniu.

PROBLEM I METODY BADAWCZE: Artykuł dotyczy znaczenia osoby jako wzoru w procesie wychowania i możliwości wykorzystania koncepcji Wojtyły jako inspiracji dla współczesnych teorii i praktyk edukacyjnych. Zastosowano metodę analizy i interpretacji tekstów filozoficznych, metodę porównawczą, metodę syntetyczną oraz hermeneutykę.

PROCES WYWODU: W pierwszej części tekstu omówiono klasyczne i personalistyczne podstawy rozumienia osoby jako wzoru osobowego, z odniesieniami do wybranych koncepcji współczesnej filozofii wychowania. Następnie zaprezentowano filozoficzne podstawy antropologii Karola Wojtyły. Ukazano także pedagogiczne implikacje tej koncepcji, w szczególności znaczenie wzoru osobowego i świadectwa w procesie wychowania.

WYNIKI ANALIZY NAUKOWEJ: Analiza wykazała, że koncepcja osoby jako istoty wolnej, zdolnej do działania i odpowiedzialności otwiera drogę do zintegrowanego rozumienia wychowania jako procesu uczestnictwa. Koncepcja ta pozwala także na przezwyciężenie redukcjonistycznych ujęć pedagogicznych, opartych na technokratycznych modelach kształcenia.

WNIOSKI, REKOMENDACJE I APLIKACYJNE ZNACZENIE WPŁYWU BADAŃ: Analiza filozofii Karola Wojtyły wskazuje, że osoba jako wzór oparty na uczestnictwie może być podstawą współczesnej refleksji pedagogicznej w obliczu kryzysu autorytetu i relatywizacji wartości. Artykuł otwiera perspektywę dalszych badań nad personalistycznym podejściem do wychowania.

Bibliografia

Aguas, J.J. (2009). Karol Wojtyla: On person and subjectivity. Ad Veritatem, 8(2): 413–453. https://www.academia.edu/8682582/Karol_Wojtyła_On_Person

Alvarez, V.J. i Borer, V.L. (2023). Breaking in the black box of pedagogical authority: Combined analysis of video and thinkaloud protocols. Teaching and Teacher Education, 134, 104310. https://doi.org/10.1016/j.tate.2023.104310

AntasJaszczuk, A. (2022). Kryzys autorytetu nauczyciela – konsekwencje i wyzwania wobec edukacji dla zrównoważonego rozwoju. Annales Universitatis Mariae Curie-Skłodowska. Paedagogia-Psychologia (Sectio J), 35(2), 125–138. https://doi.org/10.17951/j.2022.35.2.125-138

Arystoteles. (2007). Etyka nikomachejska (D. Gromska, tłum.). Wydawnictwo Naukowe PWN.

Biela, A., Kornas-Biela, D., Kozubek, M.T. i Wuwer, A. (2021). St. John Paul II and solidarity: From personal experience to testimony of service. W: J.A. Blanco (red.), Service-learning pedagogy and the teachings of the Catholic Church (s. 23–48). CLAYSS–PORTICUS.

Buber, M. (1992). Ja i Ty (J. Doktór, tłum.). Instytut Wydawniczy PAX.

Buttiglione, R. (1996). Myśl Karola Wojtyły (J. Merecki, tłum.). Towarzystwo Naukowe KUL.

Collacchioni, L. (2011). Costruire una professionalità docente riflessiva e eticamente fondata. Dalla didattica delle emozioni alla pedagogia della differenza. Supplemento. Formazione & Insegnamento, 9(3), 209–215. https://doi.org/10.7346/-fei-IX-04-11_19

Dziaczkowska, L. (2012). Osoba i czyn wychowawcy. Filozofia Karola Wojtyły jako źródło inspiracji dla pedagogów. W: A. Szudry-Barszcz i S. Sztobryn (red.), Filozofia wychowania w praktyce pedagogicznej (s. 117–142). Wydawnictwo KUL.

Ecler-Nocoń, B., Kozubek, M.T. i Cinque, M. (2024). Service-Learning in the context of Karol Wojtyła’s theory of participation. Multidisciplinary Journal of School Education, 13, 1. https://doi.org/10.35765/mjse.2024.1325.03

Freire, P. (2010). Pedagogika uciśnionych (M. Gadomski, tłum.). Wydawnictwo NARPA.

Kant, I. (2009). Uzasadnienie metafizyki moralności (M.W. Zieliński, tłum.). Wydawnictwo Naukowe PWN.

Kolasa, D. (2021). Nauczyciel jako mentor, tutor i autorytet, czyli o (po)wadze roli zawodowej nauczyciela. W: E. Flis-Czerniak i B. Jarosz (red.), Nauczyciel – mistrz, sybaryta czy frustrat? Rozważania humanistów (s. 15–27). Wydawnictwo Uniwersytetu Marii Curie-Skłodowskiej.

Komensky, J.A. (1914). Labirynt świata i raj serca (J. Pindór, tłum.). Ewangelickie Towarzystwo.

Komeński, J.A. (1956). Wielka dydaktyka (K. Remerowa, tłum.). Zakład im. Ossolińskich – Wydawnictwo PAN.

Kubiak-Szymborska, E. (2006). Teleologiczny wymiar wychowania: o celach wychowania, autorytetach, ideałach i wzorach osobowych. W: E. Kubiak-Szymborska i D. Zając, Podstawowe problemy teorii wychowania. Konteksty współczesnych przemian (s. 188–208). Wydawnictwo Wers.

Mariański, J. (2023). Osoba ludzka w społeczeństwie. Z nauczania społeczno-moralnego Jana Pawła II. Akademia Nauk Społecznych i Medycznych w Lublinie.

Mazurek, M. (2014). Kryzys autorytetów a społeczeństwo konsumpcyjne. W: J. Zimny (red.), Autorytet: wczoraj dziś i jutro (s. 245–261). Katolicki Uniwersytet Lubelski Jana Pawła II.

Misik, M. (2010). Rola autorytetu w kształtowaniu sprawności intelektualnych i moralnych. W: M. Rembierz i S. Cader (red.), Rozum i wiara. Intelektualne i duchowe dziedzictwo Jana Kantego (s. 159–166). Wydawnictwa Naukowe „Beskidzki Instytut Nauk o Człowieku”.

Morin, E. (2001). I sette saperi necessari all’educazione del futuro. Raffaello Cortina Editore.

Morin, E. (2015). Insegnare a vivere: Manifesto per cambiare l’educazione. Raffaello Cortina Editore.

Mounier, E. (1964). Wprowadzenie do egzystencjalizmów (E. Krasnowolska, tłum.). Społeczny Instytut Wydawniczy „Znak”.

Moyano Grávalos, C. (2022). The crisis of teachers’ authority in the classroom. International Journal of Arts Humanities and Social Sciences Studies, 7(2). https://www.ijahss.com/Paper/07022022/1179451585.pdf

Nussbaum, M. (2010). Not for profit: Why democracy needs the humanities. Princeton University Press.

Olbrycht, K. (2007). O roli przykładu, wzoru, autorytetu i mistrza w wychowaniu osobowym. Wydawnictwo Adam Marszałek.

Platon. (1992). Obrona Sokratesa (W. Witwicki, tłum.). W: Platon, Uczta. Eutyfron. Obrona Sokratesa. Kriton. Fedon (s. 245–303). Wydawnictwo Naukowe PWN.

Podsiad, A. (2001). Wzór osobowy. W: A. Podsiad, Słownik terminów i pojęć filozoficznych (s. 950). Instytut Wydawniczy Pax.

Rosati, A. (2018). L’educatore, maestro di virtù cordiali. QTimes-Journal of Education. Technology and Social Studies, 10(1), 1–10.

Rembierz, M. (2014). Polskie doświadczenie wielokulturowości w interpretacji Jana Pawła II jako inspiracja dla edukacji międzykulturowej. Edukacja Międzykulturowa, 3(1), 57–94.

Rembierz, M. (2024). O rozumieniu i roli wartości w teorii i praktyce wychowania. W: P. Magier (red.), Młodzież wobec wartości (s. 153–192). Instytut Badań Edukacyjnych.

Scheler, M. (1987). Stanowisko człowieka w kosmosie (A. Węgrzecki, tłum.). W: M. Scheler, Pisma z antropologii filozoficznej i teorii wiedzy (s. 43–149). Państwowe Wydawnictwo Naukowe.

Scheler, M. (2004). Wolność, miłość, świętość (G. Sowinski, tłum.). Znak.

Tomasz z Akwinu. (2020). Summa teologii. II-II, q. 47–74 (P. Bełch, tłum.). Wydawnictwo W drodze.

Wojtyła, K. (1982). Miłość i odpowiedzialność. Towarzystwo Naukowe KUL.

Wojtyła, K. (1994a). Osoba i czyn. W: K. Wojtyła, Osoba i czyn oraz inne studia antropologiczne (s. 51–335). Towarzystwo Naukowe KUL.

Wojtyła, K. (1994b). Osoba: podmiot i wspólnota. W: K. Wojtyła, Osoba i czyn oraz inne studia antropologiczne (s. 371–414). Towarzystwo Naukowe KUL.

Wojtyła K. (1994c). Podmiotowość i „to, co nieredukowalne” w człowieku. W: K. Wojtyła, Osoba oraz inne studia antropologiczne (s. 433–444). Towarzystwo Naukowe KUL.