Edukacja do pracy emocjonalnej. Od nierówności do partnerstwa kobiet i mężczyzn
Abstrakt
CEL NAUKOWY: Celem naukowym artykułu jest przedstawienie pracy emocjonalnej jako kategorii pedagogicznej oraz roli edukacji szkolnej w przygotowaniu do wykonywania tej pracy.
PROBLEM I METODY BADAWCZE: Problemem badawczym jest pytanie o wartość pracy emocjonalnej kobiet w społeczeństwie oraz rolę procesu socjalizacji i wychowania dziewcząt oraz chłopców w aspekcie jej wykonywania (dziewczęta) lub unikania (chłopcy). Zastosowano metodę analizy i interpretacji literatury przedmiotu na płaszczyźnie socjologicznej, psychologicznej i pedagogicznej w odniesieniu do wspomnianej pracy emocjonalnej.
PROCES WYWODU: W pierwszej części tekstu omówiono koncepcje pracy emocjonalnej w ujęciu Arlie Russel Hochschild oraz Rose Hackman. Następnie ukazano socjalizację emocjonalną dziewcząt ku etyce troski w koncepcji Carol Gilligan oraz chłopców ku hegemonicznej męskości (ku dystansowi) w koncepcji Raewyn Connell.
WYNIKI ANALIZY NAUKOWEJ: Wskazano na edukację szkolną jako źródło reprodukcji nierówności społecznych oraz jej konsekwencje. Inspirując się paradygmatem krytycznym, podejściem emancypacyjnym do teorii naukowych, omówiono badania nad zjawiskiem ukrytego programu pro-wadzone na świecie i w Polsce; z perspektywy transmitowania nierówności płciowych. Trudności emocjonalne występujące u uczniów i uczennic powstają w wyniku upłciowionej edukacji, dokonano analizy ich następstw w dorosłym życiu.
WNIOSKI, REKOMENDACJE I APLIKACYJNE ZNACZENIE WPŁYWU BADAŃ: Społeczne i kulturowe podejście do pracy emocjonalnej staje się jednym z najistotniejszych mechanizmów reprodukcji nierówności płci w życiu rodzinnym oraz zawodowym. Istotna jest jego zmiana, a ważną sferą zmian jest płaszczyzna edukacji szkolnej: transformacja ukrytego programu, ujawnienie go, analizowanie i przekształcanie, aby wspierał równość płci, krytyczną świadomość i sprawczość uczniów.
Bibliografia
Arcimowicz, K. (2003). Obraz mężczyzny w polskich mediach. Prawda, fałsz, stereotyp. Gdańskie Wydawnictwo Psychologiczne.
Arnot, M. (2002). Reproducing gender? Essays on educational theory and feminist politics. Routledge.
Buchnat, M. i Chmura-Rutkowska J. (2016). Edukacja wczesnoszkolna w klasach 1–3. Raport przedmiotowy. W: I. Chmura-Rutkowska. M. Duda, M. Mazurek i A. Sołtysiak-Łuczak (red.), Gender w podręcznikach. Projekt badawczy. T. 2: Raporty przedmiotowe i rekomendacje (s. 32–89). Fundacja Femionteka.
Campbell, S., Alexander, K. I Smith, K. (2017). Are we there yet? Gender equity journeys in early childhood practice. W: K. Smith, K. Alexander I S. Campbell (red.), Feminism(s) in early childhood: Using feminist theories in research and practice (s. 179–192). Springer. https://doi.org/10.1007/978-981-10-3057-4_14.
Chomczyńska-Rubacha, M. (red.). (2004). Płeć i rodzaj w edukacji. Wyższa Szkoła HumanistycznoEkonomiczna.
Chomczyńska-Rubacha, M. (2011). Płeć i szkoła. Od edukacji rodzajowej do pedagogiki rodzaju. Wydawnictwo Naukowe PWN.
Chomczyńska-Rubacha, M. i Rubacha, K. (2007). Płeć kulturowa nauczycieli. Funkcjonowanie w roli zawodowej. Oficyna Wydawnicza „Impuls”.
Chmura-Rutkowska, I. i Ostrouch-Kamińska, J. (2007). Mężczyźni na przełęczy życia. Studium socjopedagogiczne. Oficyna Wydawnicza „Impuls”.
Connell, R.W. (1995). Masculinities. Polity Press.
Courtenay, W.H. (2000). Constructions of masculinity and their influence on men’s wellbeing: A theory of gender and health. Social Science & Medicine, 50(10), 1385–1401.
Deaux, K. i Kite, M.E. (2001). Gender stereotypes. W: R. Brown i S.L. Gaertner (red.), Blackwell handbook of social psychology: Intergroup processes (s. 259–281). Blackwell.
Eder, D., Evans, C.C. i Parker, S. (1995). School talk: Gender and adolescent culture. Rutgers University Press.
Gillborn, D. i Youdell, D. (2000). Rationing education: Policy, practice, reform and equity. Open University Press.
Gilligan, C. (1982). In a different voice: Psychological theory and women’s development. Harvard University Press.
Gilligan, C. (1993). Joining the resistance: Psychology, politics, girls, and women. W: L. Weisi M. Fine (red.), Beyond silenced voices: Class, race, and gender in United States schools (s. 143–168). State University of New York Press.
Gilligan, C. i Snider N. (2018). Why does patriarchy persist? Polity Press.
Good, T.L. i Brophy, J.E. (1987). Looking in classrooms. Longman.
Górnikowska-Zwolak, E. (2004). Nauczycielskie koncepcje ról społecznych kobiety i mężczyzny– czynnik wzmacniający czy osłabiający szanse rozwojowe dziewcząt i chłopców? W: M. Chomczyńska‑Rubacha (red.), Płeć i rodzaj w edukacji (s. 85–91). Wydawnictwo Wyższej Szkoły HumanistycznoEkonomicznej.
Hackman, R. (2025). Praca emocjonalna. Jak niewidzialna praca kształtuje nasze życie i jak poznać się na własnej sile (A. Paszkowska, tłum.). Wydawnictwo Krytyki Politycznej.
Hansen Shaevitz, M. i Shaevitz, M.H. (1985). The superwoman syndrome. Warner Books.
Hochschild, A.R. (1983). The managed heart: Commercialization of human feeling. University of California Press.
Hooks, b. (1994). Teaching to transgress: Education as the practice of freedom. Routledge.
Kalinowska, E. (1995). Wizerunki dziewczynek i chłopców, kobiet i mężczyzn w podręcznikach szkolnych. Kwartalnik Pedagogiczny, 40(1–2), 219–253.
Kilby, B. (2023). Gender and communication in children and school: Aligning theory and evidence. SN Social Sciences, 3, 36. https://doi.org/10.1007/s43545-023-00622-w
Kimmel, M.S. (2008). Guyland: The perilous world where boys become men. HarperCollins.
Kopciewicz, L. (2007). Rodzaj i edukacja. Studium fenomenograficzne z zastosowaniem teorii społecznej Pierre’a Bourdieu. Wydawnictwo Dolnośląskiej Szkoły Wyższej.
Kruszewski, K. (1993). 45 minut. Prawie cała historia pewnej lekcji. Wydawnictwa Szkolne i Pedagogiczne.
Kluczyńska, U. i Kłonkowska, A.M. (2024). Socjologia męskości. Teorie w badaniach. Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego.
Lobban, G. (1989). Sex roles in reading schemes. W: G. Weiner I M. Arnot (red.), Gender under scrutiny. Open University Press.
Maslach, C. (1982). Burnout: The cost of caring. Prentice Hall.
Meighan, R. (1993). Socjologia edukacji (Z. Knutsen, E. Koziej i P. Kwieciński, tłum.). Wydawnictwo Uniwersytetu Mikołaja Kopernika.
Melosik, Z. (2006). Kryzys męskości w kulturze współczesnej. Oficyna Wydawnicza „Impuls”.
Mikolajczak, M., Gross, J.J. i Roskam, I. (2018). Parental burnout: What is it, and why does it matter? Clinical Psychological Science, 7(6), 1319–1329.
Mirza, H.S. (1992). Young, female and Black. Routledge. https://doi.org/10.4324/9780203976883
Ogbu, J.U. (1978). Minority education and caste: The American system in crosscultural perspective. Academic Press.
Pankowska, D. (2005). Wychowanie a role płciowe. Gdańskie Wydawnictwo Psychologiczne.
Rutkowiak, J. (1995). Pulsujące kategorie jako wyznacznik mapy odmian o edukacji. W: J. Rutkowiak (red.), Odmiany myślenia o edukacji (s. 13–42). Oficyna Wydawnicza „Impuls”.
Sadker, M. i Sadker, D. (1994). Failing at fairness: How America’s schools cheat girls. Scribner.
Taylor, J.M., Gilligan, C. i Sullivan, A.M. (1995). Between voice and silence: Women and girls, race and relationship. Harvard University Press.
Titkow, A., DuchKrzystoszek, D. i Budrowska, B. (2004). Nieodpłatna praca kobiet. Mity, realia, perspektywy. Wydawnictwo IFiS PAN.
Zaworska-Nikoniuk, D. (2005). Drogi modyfikowania socjalizacji i wychowania przez feminizm. Epistheme.
Zaworska-Nikoniuk, D. (2006). Wzory kobiecości i męskości w polskiej prasie dla kobiet XXI wieku. Wydawnictwo Adam Marszałek.
Zaworska-Nikoniuk, D. (2025). (Re)konstrukcje męskości w programie rozrywkowym „Dżentelmeni i Wieśniaki” emitowanym w TTV – perspektywa badań pedagogicznych. Horyzonty Wychowania, 24(69), 63–73. https://doi.org/10.35765/hw.2025.2469.08
Copyright (c) 2026 Horyzonty Wychowania
Utwór dostępny jest na licencji Creative Commons Uznanie autorstwa – Bez utworów zależnych 4.0 Międzynarodowe.
Uwagi dotyczące praw autorskich
Autorzy publikujący w tym czasopiśmie wyrażają zgodę na następując warunki:
- Autorzy zachowują prawa autorskie, przyznając czasopismu prawo do pierwszej publikacji swojego tekstu jednocześnie zarejestrowanego pod numerem licencji CC BY-ND, która pozwala innym na korzystanie z tego tekstu z uznaniem autorstwa tekstu oraz pierwotnej publikacji w tym czasopiśmie.
- Autorzy proszeni są o nawiązywanie odrębnych, dodatkowych porozumień wynikających z umowy, dotyczących dystrybucji opublikowanej w czasopiśmie wersji tekstu nie na prawach wyłączności (np. opublikowanie go w repozytorium instytucji lub w innym czasopiśmie), z potwierdzeniem pierwszej publikacji w tym czasopiśmie.
Wyraża się zgodę i zachęca autorów do publikacji ich tekstu w Internecie (np. w repozytorium instytucji lub na jej stronie internetowej) przed lub podczas procesu składania tekstu jako, że może to prowadzić do korzystnych wymian oraz wcześniejszego i większego cytowania opublikowanego tekstu (Patrz The Effect of Open Access). Zalecamy wykorzystanie dowolnego portalu stowarzyszeń badawczych z niżej wymienionych:
