Posthumanistyczny zwrot w myśleniu o podmiotowości. Nowe możliwości dla edukacji nieantropocentrycznej
Abstrakt
CEL NAUKOWY: Celem niniejszych analiz jest ukazanie przesunięć w myśleniu o podmiotowości posthumanistycznej oraz refleksja nad jej znaczeniem dla edukacji nieantropocentrycznej.
PROBLEM I METODY BADAWCZE: Główny problem badawczy koncentruje się na pytaniu, w jaki sposób posthumanistyczny zwrot w ujmowaniu podmiotowości otwiera nowe możliwości dla edukacji nieantropocentrycznej. Analiza została przeprowadzona na podstawie przeglądu literatury, obejmującej zarówno polskie, jak i zagraniczne opracowania dotyczące posthumanistycznej podmiotowości i jej implikacji edukacyjnych.
PROCES WYWODU: Analiza pozwala wyróżnić kilka wymiarów posthumanistycznej podmiotowości: procesualny, relacyjny i intraaktywny, zdecentrowany, ucieleśniony i materialny. Przyjęcie tej perspektywy otwiera nowe możliwości dla edukacji nieantropocentrycznej, w której praktyki edukacyjne wykraczają poza relacje wyłącznie między ludźmi, obejmując również współdziałanie z bytami pozaludzkimi, rzeczami i środowiskami. Takie ujęcie zmienia sposób rozumienia tego, kim jest podmiot edukacyjny, czym są praktyki edukacyjne i gdzie się one wydarzają.
WYNIKI ANALIZY NAUKOWEJ: Analizy wskazują, że posthumanistyczny podmiot edukacyjny jest współkonstytuowany przez byty ludzkie i pozaludzkie, co znacząco przekształca tradycyjne role nauczycieli i uczniów. Praktyki edukacyjne stają się przestrzeniami wspólnego stwarzania się i transformacji, wykraczającymi poza klasy szkolne. Podejście to pozwala zrozumieć edukację nieantropocentryczną jako praktykę wspólnych światów. Przybliżone przykłady z praktyki (graficzne asamblaże, warsztaty taneczne) pokazują, że możliwe jest wspólne stwarzanie się i wrażliwość na relacje między różnymi aktorami edukacyjnymi.
WNIOSKI, REKOMENDACJE I APLIKACYJNE ZNACZENIE WPŁYWU BADAŃ: W obliczu globalnych kryzysów ekologicznych, społecznych i politycznych edukacja nieantropocentryczna jawi się nie tylko jako potrzeba, ale jako naturalna odpowiedź na współczesne wyzwania. Przeprowadzone analizy poszerzają dotychczasowe rozumienie edukacji o perspektywę posthumanistyczną, a ich wyniki mogą przyczynić się do modyfikacji programów kształcenia nauczycieli i inspirować projektowanie nowych praktyk edukacyjnych dostosowanych do wyzwań epoki antropocenu.
Bibliografia
Abrams, T. (2017). Braidotti, Spinoza and disability studies after the human. History of the Human Sciences, 30(5), 86–103. https://doi.org/10.1177/0952695117724661
Barad, K. (2007). Meeting the universe halfway: Quantum physics and the entanglement of matter and meaning. Durham.
Barad, K. (2023). Spotkanie z wszechświatem w pół drogi: Fizyka kwantowa a splątanie materii ze znaczeniem (S. Królak, tłum.). Wydawnictwo Wojewódzkiej Biblioteki Publicznej i Centrum Animacji Kultury; Centrum Humanistyki Środowiskowej, Uniwersytet Warszawski.
Braidotti, R. (2014). Po człowieku (J. Bednarek i A. Kowalczyk, tłum.) Wydawnictwo Naukowe PWN.
Bruzzone, S. i Stridsberg, H. (2023). Dancing urban waters: A posthuman feminist perspective on arts-based practice for sustainable education. W: M. Cozza I S. Gherardi (red.), The posthumanist epistemology of practice theory (s. 123–150). Palgrave Macmillan. https://doi.org/10.1007/978-3-031-42276-8_5
Chappell, K., Natanel, K. i Wren, H. (2021). Letting the ghosts in: Re-designing higher education teaching and learning through posthumanism. Teaching in Higher Education, 28(15), 2066–2088. https://doi.org/10.1080/13562517.2021.1952563
Chutorański, M. (2019). Posthumanizm(y) i pedagogika. W: M. Chutorański i A. Makowska (red.), Rzeczy, kultura, edukacja (s. 19–33). Wydawnictwo Naukowe Uniwersytetu Szczecińskiego.
Chutorański, M. (2020). Nie(tylko)ludzkie wymiary edukacji. W stronę pedagogiki nieantropocentrycznej. Wydawnictwo Naukowe Uniwersytetu Szczecińskiego. https://wnus.usz.edu.pl/ris/file/issue/view/1445.pdf
Chutorański, M. (2022). Nieantropocentryczna pedagogiczność lasu. Forum Pedagogiczne, 13(2), 127–139.
Cudworth, E. i Hobden, S. (2021). Posthuman international relations: Complexity, ecology and global politics. W: D. Chandler, F. Müller i D. Rothe (red.), International relations in the Anthropocene (s. 213–232). Palgrave Macmillan. https://link.springer.com/book/10.1007/978-3-030-53014-3
Engert, K. i Schürkmann, C. (2021). Introduction: Posthuman? Nature and culture in renegotiation. Nature and Culture, 16(1), 1–10. https://www.jstor.org/stable/27203811
Gannon, S. (2016). „Local girl befriends vicious bear”: Wyzwalanie aspiracji edukacyjnych poprzez pedagogikę splątań materialno-semiotycznych. W: C. Taylor i C. Hughes (red.), Posthuman research practices in education (s. 101–120). Palgrave Macmillan. https://doi.org/10.1057/9781137453082_9
Haraway, D. (2003). Manifest cyborgów: nauka, technologia, feminizm socjalistyczny lat osiemdziesiątych (S. Królak i E. Majewska, tłum.). Przegląd Filozoficzno-Literacki, 1, 49–87.
Hayles, N.K. (1999). How we became posthuman: Virtual bodies in cybernetics, literature, and informatics. University of Chicago Press.
Herbrechter, S. (2021). Unlearning to be human? The pedagogical implications of twenty-first-century post-anthropocentrism. W: C. Daigle i M. Hayler (red.), Posthumanism in practice (s. 212–226). Bloomsbury Publishing.
Humaira-Mariyam, B. i Karthika, V.K. (2024). Graphic assemblages for storytelling: A posthuman perspective from an English language classroom. Journal of Applied Learning and Teaching, 7(2), 342–354. https://doi.org/10.37074/jalt.2024.7.2.21
Karthika, V.K. (2024). The human, non-human affective entanglements: A posthuman perspective of an ESOL classroom. Higher Education for the Future, 11(2), 151–167. https://doi.org/10.1177/23476311241246634
Kouppanou, A. (2022). The posthumanist challenge to teaching or teaching’s challenge to posthumanism: A neohumanist proposal of nearness in education. Discourse: Studies in the Cultural Politics of Education, 43, 766–784. https://doi.org/10.1080/01596306.2022.2033534
Kowalik-Olubińska, M. (2023). Posthuman pedagogy of the common worlds of children and animals – from independence to relationality. Nauki o Wychowaniu. Studia Interdyscyplinarne, 2(17), 58–70.
Kowalik-Olubińska, M. (2025). Dzieciństwo – naturokultura – edukacja. W stronę posthumanistycznej pedagogii wspólnych światów. Adam Marszałek.
Lipowicz, M. (2017). Posthumanizm jako podstawa edukacji dla zrównoważonego rozwoju? Możliwości i granice rewolucji edukacyjnej. Teraźniejszość – Człowiek – Edukacja, 20(2), 139–153.
Mendel, M. (2020). Pedagogika społeczna „po człowieku”. W: M. Mendel (red.), Eduwidma. Rzeczy i miejsca nawiedzone (s. 249–260). Wydawnictwo Uniwersytetu Gdańskiego.
Naidoo, S.A. (2022). Pre-service teachers’ views on integrating post-humanism into classroom practice. African Journal of Teacher Education and Development, 1, 1–16. https://doi.org/10.4102/ajoted.v1i1.5
Obrycka, M. (2020). W stronę posthumanizmu. O wychowaniu do humanitaryzmu międzygatunkowego. Wydawnictwo Adam Marszałek.
Pacini-Ketchabaw, V., Taylor, A. i Blaise, M. (2016). De-centring the human in multispecies ethnographies. W: C. Taylor i C. Hughes (red.), Posthuman research practices (s. 149–167). Palgrave Macmillan.
Richter, M. (2023). Critical post‑humanism and social work in the city: About being entangled as researcher and professional. Social Inclusion, 11(3), 210–219. https://doi.org/10.17645/si.v11i3.6786
Rogalska-Marasińska, A. (2019). Człowiek – postczłowiek – transczłowiek: kto podejmie edukację na rzecz zrównoważonego rozwoju? Teraźniejszość – Człowiek – Edukacja, 22(1), 131–152.
Sharon, T. (2014). Human nature in an age of biotechnology: The case for mediated posthumanism. Springer. https://link.springer.com/book/10.1007/978-94-007-7554-1
Sidebottom, K. i Mycroft, L. (2024). [Birdsong]: Pedagogies of attunement and surrender with more-than-human teachers. Australian Journal of Environmental Education, 40, 143–156. https://doi.org/10.1017/aee.2024.15
Copyright (c) 2025 Horyzonty Wychowania
Utwór dostępny jest na licencji Creative Commons Uznanie autorstwa – Bez utworów zależnych 4.0 Międzynarodowe.
Uwagi dotyczące praw autorskich
Autorzy publikujący w tym czasopiśmie wyrażają zgodę na następując warunki:
- Autorzy zachowują prawa autorskie, przyznając czasopismu prawo do pierwszej publikacji swojego tekstu jednocześnie zarejestrowanego pod numerem licencji CC BY-ND, która pozwala innym na korzystanie z tego tekstu z uznaniem autorstwa tekstu oraz pierwotnej publikacji w tym czasopiśmie.
- Autorzy proszeni są o nawiązywanie odrębnych, dodatkowych porozumień wynikających z umowy, dotyczących dystrybucji opublikowanej w czasopiśmie wersji tekstu nie na prawach wyłączności (np. opublikowanie go w repozytorium instytucji lub w innym czasopiśmie), z potwierdzeniem pierwszej publikacji w tym czasopiśmie.
Wyraża się zgodę i zachęca autorów do publikacji ich tekstu w Internecie (np. w repozytorium instytucji lub na jej stronie internetowej) przed lub podczas procesu składania tekstu jako, że może to prowadzić do korzystnych wymian oraz wcześniejszego i większego cytowania opublikowanego tekstu (Patrz The Effect of Open Access). Zalecamy wykorzystanie dowolnego portalu stowarzyszeń badawczych z niżej wymienionych:
