Pedagogika zdrowia i szkolna edukacja zdrowotna wobec wyzwań antropocenu
Abstrakt
CEL NAUKOWY: Celem artykułu jest przedstawienie założeń pedagogiki zdrowia jako teoretycznej podstawy edukacji zdrowotnej w zakresie środowiskowych uwarunkowań zdrowia oraz omówienie ramowych założeń programowych szkolnej edukacji zdrowotnej dotyczących zdrowia środowiskowego.
PROBLEMY I METODY BADAWCZE: Problem badawczy zawiera się w pytaniu: Jakie są teoretyczne podstawy praktyki edukacyjnej w zakresie środowiskowych uwarunkowań zdrowia i w jakim stopniu założenia programowe szkolnej edukacji zdrowotnej uwzględniają problematykę dotyczącą zdrowotnych aspektów funkcjonowania człowieka w epoce antropocenu? Zastosowano metodę analizy dokumentów.
PROCES WYWODU: Proces wywodu obejmuje wprowadzenie oraz trzy wyodrębnione zagadnienia, które dotyczą: konsekwencji zdrowotnych zmian środowiskowych, obszarów badań pedagogiki zdrowia ukierunkowanych na problematykę związaną ze środowiskowymi uwarunkowaniami zdrowia oraz ramowych założeń działu programowego Zdrowie środowiskowe zawartego w podstawie programowej przedmiotu edukacja zdrowotna.
WYNIKI ANALIZY NAUKOWEJ: Perspektywa teoretyczna pedagogiki zdrowia, w której są akcentowane środowiskowe uwarunkowania zdrowia, stanowi dobrą podbudowę dla praktyki edukacyjnej w obszarze szkolnej edukacji zdrowotnej. Wyczerpujący zakres zagadnień dotyczących zdrowotnych konsekwencji antropocenu zalecanych do realizacji w ramach szkolnej edukacji zdrowotnej jest zawarty w podstawie programowej przedmiotu edukacja zdrowotna w dziale Zdrowie środowiskowe.
WNIOSKI, REKOMENDACJE I APLIKACYJNE ZNACZENIE WPŁYWU BADAŃ: Należy rekomendować wprowadzenie obowiązkowej realizacji programu dotyczącego zdrowia środowiskowego na II i III etapie kształcenia ogólnego w polskiej szkole. Przeprowadzone analizy mogą służyć prowadzeniu w pedagogice zdrowia dalszych, pogłębionych badań służących praktyce pedagogicznej w obszarze zdrowia środowiskowego.
Bibliografia
Albrecht, G., Sartore, G.-M., Connor, L., Higginbotham, N., Freeman, S., Kelly, B., Stain, H., Tonna, A. i Pollard, G. (2007). Solastalgia: The distress caused by environmental change. Australasian Psychiatry, 15(1_suppl), S95–S98. https://doi.org/10.1080/10398560701701288
Allegrante, J.P., Barry, M.M., Auld, M.E., Lamarre, M.-C. i Taub, A. (2009). Toward international collaboration on credentialing in health promotion and health education: The Galway Consensus Conference. Health Education & Behavior, 36(3), 427–438. https://doi.org/10.1177/1090198109333803
von Bertalanffy, L. (1984). Ogólna teoria systemów. Podstawy, rozwój, zastosowania (E. Woydyłło-Woźniak, tłum.). Państwowe Wydawnictwo Naukowe.
Butler, C. (2016). Sounding the alarm: Health in the Anthropocene. International Journal of Environmental Research and Public Health, 13(7), 665. https://doi.org/10.3390/ijerph13070665
The Club of Rome. (2020). Planetary emergency 2.0: Securing a new deal for people, nature and climate. https://www.clubofrome.org/wp-content/uploads/2020/09/COR-PEP_Sep2020_A4_16pp-v2.pdf
Crutzen, P.J. (2002). Geology of mankind. Nature, 415(6867), 23–23. https://doi.org/10.1038/415023a
Crutzen, P.J. i Stoermer, E.F. (2000). The Anthropocene. Global Change Newsletter, 41, 17–18.
Galway, L.P., Beery, T., Jones-Casey, K. i Tasala, K. (2019). Mapping the solastalgia literature: A scoping review study. International Journal of Environmental Research and Public Health, 16(15), 2662. https://doi.org/10.3390/ijerph16152662
Gaweł, A. (2017). Refleksje wokół tożsamości naukowej pedagogiki zdrowia. W: B. Zawadzka i T. Łączek (red.), Pedagogika zdrowia w teorii i praktyce (s. 15–28). Wydawnictwo Uniwersytetu Jana Kochanowskiego.
Hancock, T. (1985). The mandala of health: A model of the human ecosystem. Family & Community Health: The Journal of Health Promotion & Maintenance, 8, 1–10. https://doi.org/10.1097/00003727-198511000-00002
Kakkad, K., Barzaga, M.L., Wallenstein, S., Azhar, G.S. i Sheffield, P.E. (2014). Neonates in Ahmedabad, India, during the 2010 heat wave: A climate change adaptation study. Journal of Environmental and Public Health, 2014, 1–8. https://doi.org/10.1155/2014/946875
Kowalski, M. i Gaweł, A. (2007). Zdrowie, wartość, edukacja. Oficyna Wydawnicza „Impuls”.
Lalonde, M. (1974). A new perspective on the health of Canadians. Minister of Supply and Services Canada.
Patz, J.A., Frumkin, H., Holloway, T., Vimont, D.J. i Haines, A. (2014). Climate change: Challenges and opportunities for global health. JAMA, 312(15), 1565. https://doi.org/10.1001/jama.2014.13186
Richardson, K., Steffen, W., Lucht, W., Bendtsen, J., Cornell, S.E., Donges, J.F., Drüke, M., Fetzer, I., Bala, G., Von Bloh, W., Feulner, G., Fiedler, S., Gerten, D., Gleeson, T., Hofmann, M., Huiskamp, W., Kummu, M., Mohan, C., Nogués-Bravo, D., … Rockström, J. (2023). Earth beyond six of nine planetary boundaries. Science Advances, 9(37), eadh2458. https://doi.org/10.1126/sciadv.adh2458
Rockström, J., Persson, A., Noone, K.J. i Chapin III, F.S. (2009). A safe operating space for humanity. Nature, 461(24), 472–475.
Rozporządzenie Ministra Edukacji z dnia 6 marca 2025 r. zmieniające rozporządzenie w sprawie podstawy programowej kształcenia ogólnego dla liceum ogólnokształcącego, technikum oraz branżowej szkoły II stopnia. (2025a). Dz. U. z 26 marca 2025 r., poz. 382.
Rozporządzenie Ministra Edukacji z dnia 6 marca 2025 r. zmieniające rozporządzenie w sprawie podstawy programowej wychowania przedszkolnego oraz podstawy programowej kształcenia ogólnego dla szkoły podstawowej, w tym dla uczniów z niepełnosprawnością intelektualną w stopniu umiarkowanym lub znacznym, kształcenia ogólnego dla branżowej szkoły I stopnia, kształcenia ogólnego dla szkoły specjalnej przysposabiającej do pracy oraz kształcenia ogólnego dla szkoły policealnej. (2025b). Dz. U. z 26 marca 2025 r., poz. 378.
Santos, O., Virgolino, A., Santos, R.R., Costa, J., Rodrigues, A. i Vaz-Carneiro, A. (2019). Environmental health: An overview on the evolution of the concept and its definitions. W: Encyclopedia of environmental health (s. 466–474). Elsevier. https://doi.org/10.1016/B978-0-12-409548-9.11815-9
Sheffield, P.E. i Landrigan, P.J. (2011). Global climate change and children’s health: Threats and strategies for prevention. Environmental Health Perspectives, 119(3), 291–298. https://doi.org/10.1289/ehp.1002233
Stanberry, L.R., Thomson, M.C. i James, W. (2018). Prioritizing the needs of children in a changing climate. PLOS Medicine, 15(7), e1002627. https://doi.org/10.1371/journal.pmed.1002627
Steffen, W., Broadgate, W., Deutsch, L., Gaffney, O. i Ludwig, C. (2015). The trajectory of the Anthropocene: The Great Acceleration. The Anthropocene Review, 2(1), 81–98. https://doi.org/10.1177/2053019614564785
Syrek, E. (2008). Zdrowie i wychowanie a jakość życia. Perspektywy i humanistyczne orientacje poznawcze. Wydawnictwo Uniwersytetu Śla̜skiego.
Syrek, E. (2019). Teoretyczne podstawy współczesnej pedagogiki zdrowia jako subdyscypliny pedagogiki. Pedagogika Społeczna, 2, 9–23. https://doi.org/10.35464/1642-672X.PS.2019.2.01
Szewczyk, T. (2006). Pedagogika zdrowia. W: B. Śliwerski (red.), Pedagogika. Subdyscypliny wiedzy pedagogicznej (t. 3, s. 347). Gdańskie Wydawnictwo Psychologiczne.
Taub, A., Allegrante, J.P., Barry, M.M. i Sakagami, K. (2009). Perspectives on terminology and conceptual and professional issues in health education and health promotion credentialing. Health Education & Behavior, 36(3), 439–450. https://doi.org/10.1177/1090198109333826
Tong, S., Bambrick, H., Beggs, P.J., Chen, L., Hu, Y., Ma, W., Steffen, W. i Tan, J. (2022). Current and future threats to human health in the Anthropocene. Environment International, 158, 106892. https://doi.org/10.1016/j.envint.2021.106892
Woynarowska, B. (2018). Edukacja zdrowotna. Podstawy teoretyczne, metodyka, praktyka. Wydawnictwo Naukowe PWN.
Wynes, S. i Nicholas, K.A. (2017). The climate mitigation gap: Education and government recommendations miss the most effective individual actions. Environmental Research Letters, 12(7), 074024. https://doi.org/10.1088/1748-9326/aa7541
Zywert, K. (2017). Human health and social-ecological systems change: Rethinking health in the Anthropocene. The Anthropocene Review, 4(3), 216–238. https://doi.org/10.1177/2053019617739640
Zywert, K. i Quilley, S. (2023). Health. W: N. Wallenhorst i C. Wulf (red.), Handbook of the Anthropocene (s. 1137–1141). Springer International Publishing. https://doi.org/10.1007/978-3-031-25910-4_186
Copyright (c) 2025 Horyzonty Wychowania
Utwór dostępny jest na licencji Creative Commons Uznanie autorstwa – Bez utworów zależnych 4.0 Międzynarodowe.
Uwagi dotyczące praw autorskich
Autorzy publikujący w tym czasopiśmie wyrażają zgodę na następując warunki:
- Autorzy zachowują prawa autorskie, przyznając czasopismu prawo do pierwszej publikacji swojego tekstu jednocześnie zarejestrowanego pod numerem licencji CC BY-ND, która pozwala innym na korzystanie z tego tekstu z uznaniem autorstwa tekstu oraz pierwotnej publikacji w tym czasopiśmie.
- Autorzy proszeni są o nawiązywanie odrębnych, dodatkowych porozumień wynikających z umowy, dotyczących dystrybucji opublikowanej w czasopiśmie wersji tekstu nie na prawach wyłączności (np. opublikowanie go w repozytorium instytucji lub w innym czasopiśmie), z potwierdzeniem pierwszej publikacji w tym czasopiśmie.
Wyraża się zgodę i zachęca autorów do publikacji ich tekstu w Internecie (np. w repozytorium instytucji lub na jej stronie internetowej) przed lub podczas procesu składania tekstu jako, że może to prowadzić do korzystnych wymian oraz wcześniejszego i większego cytowania opublikowanego tekstu (Patrz The Effect of Open Access). Zalecamy wykorzystanie dowolnego portalu stowarzyszeń badawczych z niżej wymienionych:
