The Anthropocene as a Crisis of Educational Thought

Maksymilian Chutorański

doi:10.35765/hw.2026.2573.03

Maksymilian Chutorański Uniwersytet Szczeciński, Polska https://orcid.org/0000-0002-1740-0460

DOI: https://doi.org/10.35765/hw.2026.2573.03

Słowa kluczowe: antropocen, filozofia edukacji, pedagogika nieantropocentryczna, posthumanizm, scholé

Abstrakt

CEL NAUKOWY: Celem artykułu jest analiza pedagogicznych odpowiedzi na wyzwania antropocenu oraz rozpoznanie ograniczeń dominujących sposobów włączania problematyki ekologicznej do edukacji. Autor proponuje nieinstrumentalne i nieantropocentryczne ujęcie edukacji zamiast jednej normatywnej koncepcji.

PROBLEM I METODY BADAWCZE: Artykuł dotyczy ryzyk związanych z pedagogicznymi „odpowiedziami” na antropocen oraz pojęć umożliwiających ich krytyczną analizę. Ma charakter teoretyczno-filozoficzny i opiera się na krytycznej analizie dyskursu edukacyjnego oraz interpretacji koncepcji Hannah Arendt, Gerta Biesty i idei scholé.

PROCES WYWODU: Wywód identyfikuje cztery pułapki: instrumentalizację edukacji, jednostronne ujmowanie odpowiedzialności, zaprzeczanie doświadczeniom młodych oraz założenie „szczęśliwego zakończenia”. Następnie rozwija alternatywne rozumienie edukacji (natalność, upodmiotowienie, scholé) i proponuje jego posthumanistyczną korektę.

WYNIKI ANALIZY NAUKOWEJ: Edukacja podporządkowana celom naprawczym sprzyja reprodukcji logik kontroli i efektywności. Zaproponowane ujęcie umożliwia myślenie o wprowadzaniu„nowo przybyłych” w świat bez narzucania jednej narracji, z uwzględnieniem relacyjnego i więcej –niż ludzkiego charakteru praktyk edukacyjnych.

WNIOSKI, REKOMENDACJE I APLIKACYJNE ZNACZENIE WPŁYWU BADAŃ: Edukacja w antropocenie nie ma za zadanie ratować planety, lecz tworzyć warunki dla odpowiedzialnych, krytycznych i twórczych relacji ze światem. Artykuł proponuje narzędzia pojęciowe dla pedagogiki nieantropocentrycznej, zakorzenionej w podmiotowości, uważności i relacyjności.

Bibliografia

Albrecht, G. (2005). Solastalgia: A new concept in human health and identity. Philosophy Activism Nature, 3, 44–59.

Arendt, H. (2006). Between past and future: Eight exercises in political thought. Penguin Books.

Armiero, M., & De Angelis, M. (2017). Anthropocene: Victims, narrators, and revolutionaries. South Atlantic Quarterly, 116(2), 345–362. https://doi.org/10.1215/00382876-3829445

Barad, K. (2007). Meeting the universe halfway: Quantum physics and the entanglement of matter and meaning. Duke University Press.

Bendell, J. (2018). Głęboka adaptacja: Mapa nawigacyjna katastrofy klimatycznej (A. Wierzba & P. Szaj, Trans.). https://lifeworth.com/DeepAdaptation-pl.pdf

Bennett, J. (2010). Vibrant matter: A political ecology of things. Duke University Press.

Biesta, G. (2022). World-centred education: View for the present. Routledge.

Bińczyk, E. (2018). Epoka człowieka. Retoryka i marazm antropocenu. Wydawnictwo Naukowe PWN.

Bonneuil, C., & Fressoz, J.-B. (2016). The shock of the Anthropocene: The Earth, history and us. Verso.

Braidotti, R. (2013). The posthuman. Polity Press.

Bridges, D. (2008). Educationalization: On the appropriateness of asking educational institutions to solve social and economic problems. Educational Theory, 58(4), 461–474. https://doi.org/10.1111/j.1741-5446.2008.00300.x

Chutorański, M. (2013). Pojęcia i konteksty wychowania w pracach Michela Foucault. Wydawnictwo Naukowe Dolnośląskiej Szkoły Wyższej.

Chutorański, M. (2020). Nie(tylko)ludzkie wymiary edukacji. W stronę pedagogiki nieantropocentrycznej. Wydawnictwo Naukowe Uniwersytetu Szczecińskiego. https://doi.org/10.18276/978-83-7972-809-1

Chutorański, M. (2022). Nieantropocentryczna pedagogiczność lasu. Forum Pedagogiczne, 12(2), 127–139. https://doi.org/10.21697/fp.2022.2.10

Chwałczyk, F. (2018). Antropocen, kapitałocen… a może urbanocen? Czyli nie tylko „kto” oraz „jak”, ale i „gdzie”. Kultura i Historia, 34(2), 90–121.

Crutzen, P.J., & Stoermer, E. (2000). The “Anthropocene”. IGBP Newsletter, 41, 17–18.

Czyżewski, M. (2013). W kręgu społecznej pedagogii. Societas/Communitas, 16(2), 43–73.

Fenwick, T., & Edwards, R. (2010). Actor-network theory in education. Routledge.

Hodgson, N. (2008). Citizenship education, policy, and the educationalization of education research. Educational Theory, 58(4), 417–434. https://doi.org/10.1111/j.1741-5446.2008.00297.x

Latour, B. (2010). Splatając na nowo to, co społeczne. Wprowadzenie do teorii aktora-sieci (A. Derra & K. Abriszewski, Trans.). Universitas.

Marynowicz-Hetka, E. (2013). Pedagogizacja życia społecznego w optyce społeczno-pedagogicznej. Societas/Communitas, 16(2), 75–96.

Masschelein, J., & Simons, M. (2013). In defence of the school: A public issue (J. McMartin, Trans.). E-ducation, Culture & Society Publishers.

Moore, J.W. (Ed.). (2016). Anthropocene or Capitalocene? Nature, history, and the crisis of capitalism. PM Press.

Nowak, A.W. (2019). Ja i mój cyfrowy Doppelgänger. Self–tracking jako dwuznaczne urzeczowione samowychowanie. In M. Chutorański & A. Makowska (Eds.), Rzeczy – kultura – edukacja (pp. 97–112). Wydawnictwo Naukowe Uniwersytetu Szczecińskiego.

Simons, M., & Masschelein, J. (2008). The governmentalization of learning and the assemblage of a learning apparatus. Educational Theory, 58(4), 391–415. https://doi.org/10.1111/j.1741-5446.2008.00296.x

Snaza, N., & Weaver, J.A. (2014). Posthumanism and educational research. Routledge. https://doi.org/10.4324/9781315769165

Starego, K. (2016). Uwolnienie podmiotowości przez u-wolnienie czasu szkoły. O komodyfikacji tożsamości, kulturze kompetencji i o pewnej możliwości wyjścia z zatrzasku indywidualizacji. Parezja, 1, 42–65.

Szkudlarek, T. (2023). Instrumentalizm a autonomia edukacji. In A. Cybal-Michalska & P. Kostyło (Eds.), Budujmy lepszy świat w sobie i pomiędzy nami (pp. 87–104). Wydawnictwo Naukowe UAM.